12. 11 2012

 

 

„Hver dagur líti dáð á ný,
hver draumur rætist verkum í
svo verði Íslands ástkær byggð
ei öðrum þjóðum háð.“

(Hulda)

Við höfum á undanförnum árum gengið í gegnum Hrun – efnahagslegt áfall sem ekkert okkar bjóst við að lifa. Þrátt fyrir að stjórnmálin einkennist af togstreitu og átakasókn, eins og oft gerist í kjölfar áfalla, getum við horft stolt um öxl yfir árangur síðustu ára. Okkur er að takast að snúa hallarekstri í jöfnuð á ótrúlega stuttum tíma. Þrátt fyrir hrakspár og ótta um gríðarlegt velferðartjón – langvarandi atvinnuleysi, alvarlega fátækt og stórfellda fjölgun öryrkja vegna langtímaatvinnuleysis – er okkur að takast að komast í gegnum þessa erfiðleika án slíkra stórfelldra hamfara.

Sumir starfsmenn AGS sem störfuðu hér fóru síðan til Grikklands. Einn þeirra rakti seinna fyrir mér hversu mikill munur væri að starfa þar og hér. „Þið eruð svo samstillt. Þið viljið alltaf ná samstöðu og standið svo vel saman“ sagði hann og ég hlustaði opinmynntur á hann og var eins og stórt spurningarmerki í framan. Hann hafði rétt fyrir sér. Þrátt fyrir efasemdir okkar sjálfra um okkur sjálf hefur samfélagsgerð okkar, stjórnskipan, stjórnsýsla og innviðir allir reynst færir um að takast á við svo mikla erfiðleika og leysa úr þeim með farsælum hætti. Við sögðum okkur sjálfum og öðrum satt um hlutina og tókumst á við þá eins og þeir voru. Sú hreinskipti jók tiltrú á Ísland og möguleika þess. Það hefur aldrei verið sjálfsagt mál að Ísland sé sjálfstætt land og haldi stjórnarfarslegu og efnahagslegu sjálfstæði. Við héldum vel á málum þegar efnahagslegt sjálfstæði okkar var í húfi og fyrir vikið rættist enn á ný í verkum okkar draumurinn  um sjálfstætt Ísland.

Árangurinn byggði að stóru leyti á því að við voru óhrædd við að beita ríkisvaldinu til að takast á við verkefnin. Við biðum með niðurskurð, þar til versta áfallið var yfirstaðið. Við beittum valdi ríkisins til að þvinga banka og aðra kröfuhafa til að lækka skuldir heimila og fyrirtækja, að því marki sem stjórnarskráin heimilaði okkur. Við höguðum breytingum á bótakerfi og skattbreytingum þannig að lágtekjufólk bar miklu minni byrðar af Hruninu en hátekjufólk. Við tryggðum fjármagn í menntaúrræði fyrir ungt atvinnulaust fólk og gáfum þeim tækifæri á erfiðum tímum.

Framundan eru umbrotatímar. Við þurfum að nálgast verkefni næstu ára með sömu sýn að leiðarljósi. Við eigum að nálgast verkefnin eins og þau eru og vera hreinskilin og heiðarleg við okkur sjálf og aðra um eðli þeirra. Við getum ekki horft framhjá raunverulegum úrlausnarefnum og látið eins og þau séu ekki til. Við verðum líka að ná að vinna verkin í samvinnu.

Við þurfum – eins og jafnaðarfólk á Norðurlöndum hefur gert um áratugi – að beita ríkisvaldinu til að vinna með atvinnulífinu að aukinni verðmætasköpun, svo við fáum traustari stoð fyrir velferðarútgjöld okkar til lengri tíma. Við eigum ekki að hræðast atvinnulífið eða fleygja í það fúkyrðum, heldur mæta því í samtali og samræðu með rökum. Við þurfum að vinna með verkalýðshreyfingunni og nýta okkur styrk hennar. Við þurfum að tala saman og vinna saman og reyna að ná sameiginlegri niðurstöðu. Enginn getur alltaf ráðið öllu. En við eigum að geta náð sátt í þágu almannahagsmuna.

Við þurfum frjálst og öflugt atvinnulíf sem getur skapað verðmæti; ráðið fullt af fólki í vinnu og borgað há laun. Eftir Hrun gætir mikils ótta við einkaframtak og kannski er það ekki að ófyrirsynju: Reynslan af oflæti og græðgisvæðingu áranna fyrir Hrun hræðir og vekur efasemdir. Við höfum jú ekki nema tæpra tveggja áratuga reynslu af frjálsum markaði. Við sáum menn taka yfir gróin fyrirtæki, sem höfðu veitt fólki vinnu og greitt skatta og skyldur í áratugi,  hreinsa þau að innan og tefla rekstrarhæfni þeirra í tvísýnu. En það var ekki frelsið sem brást, þótt sumir hafi misnotað frelsið. Það er ekki áfellisdómur yfir athafnafrelsi þótt sumir kjósi frekar að stunda rányrkju en hyggja að morgundeginum. Markaðurinn er þvert á móti tæki frjálsborins fólks til velja og hafna án afskipta hins opinbera. Öll viljum við njóta slíks frelsis. Við þurfum – eins og jafnaðarfólk á öllum tímum – að treysta okkur til að regla hinn frjálsa markað í þágu almannahagsmuna og beita ríkisvaldinu til að þroska hann og efla.

Við þurfum á óvissutímum að greina stöðu okkar í samfélagi þjóðanna með réttum hætti. Við verðum að meta til fulls hversu miklu það hefur skipt að brjóta Ísland undan aldalöngum yfirráðum innlendrar forréttindastéttar, hringamyndun og pólitísku skömmtunarvaldi og muna hversu miklu máli frelsið skiptir okkur. Við verðum að varðveita tækifærin sem felast í opnu og frjálsu landi. En við megum ekki verða bláeyg gagnvart umheiminum. Frjálsar fjármagnshreyfingar hafa á sér skuggahliðar. Það reyna flest Evrópulönd þessi misserin og það reyndum við árið 2008. Skylda okkar er að verja íslenskan almenning fyrir þeim skuggahliðum og leita til þess bestu lausnanna. Við eigum ekkert að hræðast í því efni og megum engan kost útiloka fyrirfram. Við höfum áður kosið okkur hálfgildings aðild að Evrópu, því við töldum okkur trú um að þannig yrðum við síður öðrum þjóðum háð. Annað kom á daginn. Hálfgildings aðildin setti okkur í meiri hættu og gerði okkur háð öflum sem við hvorki réðum við né skildum. Nú þurfum við að velja rétt.

Að beita samtaki

Thor Vilhjálmsson sagði í viðtali stuttu fyrir andlát sitt í fyrra: „Eins og Kjarval sagði: Fólk sem lyftir aldrei neinu í samtaki verður aldrei þjóð. Og nú ríður á þessu: Samtak, verða þjóð og vinna fyrir okkur sem þjóð, meðal þjóða heimsins.“

Við lifum einstaka tíma. Margt af því sem við töldum öruggt og sjálfgefið er horfið eða véfengt. Fyrirmynda er erfitt að leita – mörg lönd eru að krafsa sig í gegnum vandamál sem við höfum þegar leyst eða eru að gera mistök sem við gerðum eða komumst hjá. Þess vegna verðum við að tileinka okkur auðmýkt gagnvart þeim verkum sem við stöndum frammi fyrir, skilja hætturnar og taka á þeim af þeirri alvöru sem hæfir. Forsprakkar stjórnmálanna láta enn sem að þeir hafi hver fyrir sig öll svörin. Ríkisstjórnin eigi að grobba sig og stæra og stjórnarandstaðan að yfirbjóða. Áfram eigi að kallast á af hótfyndni og stráksskap, eins og ekkert hafi í skorist.

Framtíðin er í okkar höndum. Við getum búið til ný stjórnmál, þar sem við beitum samtaki; hlustum, ræðum og leitum samvinnu um lausnir. Það er okkar að gefa slíkum stjórnmálum rúm og kveðja galskap gærdagsins.

 

12. 11 2012

 

 

„Minn staður er hér, þar sem Evrópa endar
og auðnir hnattarins taka við.
Eldgróf í sæ, með ísgráan múrinn
á aðra hlið.

Örlagastaður sem stundirnar markar.
Hér stendur rótum í gleði og sorg
mitt sveitamannslíf, mín hálfgildings hugsun
í hálfgildings borg

og er viðspyrna, farg; það fellur hér saman —
flækjuleg reynsla. Hvort nýtist hún mér
til fullnaðarsöngva? Útmörk. Evrópa
endar hér.“

(Hannes Pétursson, 1970)

 

Við getum ekki haldið áfram að tala um efnahagsmál úr samhengi við aðgang okkar að hinu alþjóðlega viðskiptaumhverfi, um gjaldeyrishöft úr samhengi við samningssamband okkar við önnur Evrópuríki eða um gjaldmiðilsmál úr samhengi við möguleika okkar til að losa um höft. Efnahagsstefna Íslands, Evrópustefna og stefna um afnám gjaldeyrishafta – allt er þetta ein og órofa heild og byggir hvað á öðru.

Valið er skýrt. Annar kosturinn er að Ísland verði til lengri tíma í höftum, lífskjör haldi áfram að dragast aftur úr því sem tíðkast í nágrannalöndum okkar og atvinnulíf verði sífellt einhæfara. Hinn kosturinn er að Ísland nái tökum á þátttöku í frjálsu og alþjóðavæddu hagkerfi og geti boðið íbúum samkeppnishæf lífskjör og tækifæri. Hvaðeina sem við gerum þessi misserin hefur áhrif á hvor leiðin verði ofan á. Það þarf lítið til að okkur beri af leið. Agaleysi í ríkisrekstri getur ýtt okkur fram af brúninni, rétt eins og glámskyggni okkar á skaðsemi hafta. Þess vegna þurfum við að greina rétt stöðu okkar í alþjóðlegu samhengi og taka skynsamleg skref í kjölfar vandaðrar greiningar. Verkefnið hlýtur að vera að finna leiðir til að við getum þróað áfram samkeppnishæft og opið hagkerfi, en án þess að efnahagslegum stöðugleika sé ógnað.

Ísland er í Evrópu

Ísland varð með EES-samningnum aðili að mikilvægasta þætti Evrópusamstarfsins, innri markaði sem tryggir hindrunarlaus viðskipti með vörur, þjónustu, frjálsa för vinnuafls og fjármagnshreyfingar. Við metum oft ekki til fulls mikilvægi þessarar þátttöku. Hún skiptir sköpum í daglegum rekstri fyrirtækja, sem kaupa aðföng og hráefni frá Evrópu og selja vörur þangað. Menntakerfi okkar er orðið hluti af evrópsku mennta- og rannsóknaneti. Þess vegna er óhjákvæmilegt að allir hugi að stöðu Íslands í evrópsku samstarfi og hvernig hún verði best tryggð.

Ástæðan fyrir aðild okkar að innri markaðnum árið 1993 var augljós, en þó langt í frá óumdeild. Íslenskt efnahagslíf var komið í ógöngur einangrunar, hringamyndunar og pólitískra flokkadrátta undir lok níunda áratugar síðustu aldar. Fyrir ungu fólki í dag hljómar það fjarstæðukennt að pólitískar skoðanir en ekki vörugæði hafi ráðið kaupum á bifreiðum, tækjum, olíu, tryggingum og frakt, en sú var engu að síður raunin. Hægt var að aka um sveitir landsins og sjá á bíla- og vélakosti hvort viðkomandi bóndi kysi Framsókn eða Sjálfstæðisflokk. Frægt er tilsvar Framsóknarmannsins: „Frekar keyri ég bensínlaus en á bensíni frá Skeljungi“.

Þetta einhæfa atvinnulíf var komið í þrot af súrefnisleysi. Það var óhagkvæmt, varið fyrir samkeppni og naut hvorki fullnægjandi aðgangs að fjármagni á arðsemisforsendum né nauðsynlegs aðgangs að erlendum mörkuðum. Hið lokaða Ísland forréttindahópa Kolkrabba og Sambandsins gekk vel á meðan sjávarafli jókst ár frá ári, en um leið og gjöfular auðlindir hættu að niðurgreiða kostnað þjóðarinnar af fákeppni og klíkuveldi hætti hagkerfið að vaxa. 

EES – samningurinn var mikilvægur

EES-samningurinn leysti þetta vandamál í einu vetfangi og var alger forsenda efnahagsuppgangs sem hófst strax upp úr miðjum tíunda áratugnum. Íslenskar útflutningsgreinar fengu fullan og hindrunarlausan markaðsaðgang og tollar á flestar sjávarafurðir féllu niður. Íslenskar samkeppnisgreinar fengu ný vaxtartækifæri sem þær nýttu vel – Össur, Marel, Actavis, CCP eru bara nokkur dæmi um fyrirtæki sem skutust áfram í meðbyr frjálsra markaðsviðskipta og aðgangs að fjármagni og mörkuðum og hefðu ekki getað vaxið með sama hætti nema fyrir tilkomu EES-samningsins.

Samkeppnislöggjöf var sett í fyrsta sinn að evrópskri fyrirmynd og þannig var bundinn endir á víðtækt og landlægt samráð um verð og framboð á vöru og þjónustu, sem hafði takmarkað getu samfélagsins til verðmætasköpunar um áratugi og jafnvel aldir. EES-samningurinn opnaði einnig fyrir erlent fjármagnsstreymi til Íslands, sem var burðarstoð í uppbyggingu atvinnulífsins.

EES gaf Íslendingum líka kærkomið og langþráð frelsi til athafna í eigin rétti, braut niður pólitískt skömmtunarvald og kom böndum á rótgróið ofríki íslenskra stjórnvalda gagnvart eigin borgurum. „Með EES fengum við frelsi til að vera við sjálf“ sagði ein góð kona. EES-samningnum fylgdi líka fjölþjóðlegt eftirlit og dómsvald, sem var ekki síður mikilvægt. Íslensk stjórnvöld gátu ekki lengur virt að vettugi að vild skuldbindingar samkvæmt alþjóðasamningum. Eftirlitsstofnun EFTA var sett á fót til að tryggja að íslensk stjórnvöld færu að EES-samningnum og EFTA-dómstólnum var falið dómsvald um réttindi og skyldur.

Til að uppfylla skyldur okkar samkvæmt samningnum þurftum við að tileinka okkur þær grunnreglur markaðshagkerfis sem nágrannalönd okkar hafa lengi byggt á: Frjálsa samkeppni og bann við hringamyndun, samkeppnishömlum og ríkisstyrkjum í atvinnulífi. Nágrannalönd okkar búa við aldalanga reynslu af frjálsum mörkuðum, þar sem ólíkir hagsmunir leikast á og aðferðir við eftirlit með markaðshegðun hafa þróast á löngum tíma. Reynsla Íslands af frjálsum og valddreifðum markaði nær ekki einu sinni tveimur tugum ára.

Við afnámum ofurvald innlends klíkuveldis og sköpuðum landsmönnum aukið vald til að móta eigin örlög. Án EES-samningsins er alls óvíst að okkur hefði miðað að ráði í rétta átt að þessu leyti. Innlend hagsmunaöfl höfðu öldum saman náð að standa gegn viðskiptafrelsi í landinu.

Frelsið er yndislegt - en vandmeðfarið

En opnun hagkerfisins og aukið frelsi til athafna hafði líka í för með sér vandamál, sem enginn sá fyrir. EES-samningurinn tók gildi um það leyti sem algerlega hindrunarlaus innri markaður ESB með vörur, þjónustu, frjálsa för vinnuafls og fjármagns varð loksins til. Aðildarríki ESB höfðu unnið að því að afnema allar hindranir í viðskiptum sín á milli um áratugi. Allt frá upphafi níunda áratugarins höfðu vestræn ríki líka stefnt að auknu frelsi í fjármagnsflutningum milli landa. Markmiðið var að fjármagnið ætti greiða leið yfir landamæri og allir áttu að njóta ávinnings af því fullkomna frelsi, þegar hagkvæmnin ein réði því hvar fjármagnið lenti á endanum.

Fjármálakerfi heimsins tók stakkaskiptum á þessum tíma. Reglur voru rýmkaðar um allan heim og tækniframfarir gerðu flókin viðskipti miklu auðveldari. Fullt frelsi til fjármagnsflutninga á hinum evrópska markaði skapaði óteljandi ný tækifæri. Fyrir vikið margfölduðust viðskiptin milli ára, hvort sem talið var í fjölda samninga eða í fjármunum sem skiptu um hendur. Þessi nýja veröld hrundi með fjármálakreppunni 2008.

Stjórnmálamenn um öll lönd játa nú að þeir hafi ekki skilið til fulls eðli fjármálamarkaða eða gereyðingarmátt þeirra. Engir gerðu sér til fulls grein fyrir því hver áhrif fullt frelsi til fjármagnshreyfinga gæti haft á efnahagslegt öryggi almennings í hinum vestræna heimi. Þvert á móti var almenn samstaða um mikilvægi aukins markaðsfrelsis. Hægri menn studdu markaðsfrelsið því það myndi auka hagnað og arðsemi. Jafnaðarmenn studdu það því þeir voru sannfærðir um að frjálst heimshagkerfi myndi draga úr aðstöðumun milli ríkari ríkja og fátækari, brjóta niður forréttindi innlendra valdastétta og skapa jafnari tækifæri til verðmætasköpunar.

Alþjóðasinnar, jafnt til hægri og vinstri, vissu líka hversu skaðleg efnahagsleg þjóðernisstefna hafði reynst, allt frá því að ríki heims reistu tollmúra í kreppunni miklu á fjórða áratug síðustu aldar og gerðu þannig alvarlega niðursveiflu að langvinnri heimskreppu og bjuggu í haginn fyrir ofbeldisöfl. Allir höfðu líka séð að samkeppni ríkja um að fella gengi til að bæta stöðu sína hvert gagnvart öðru hafði engu skilað öðru en verðbólgu, óstöðugleika og skertri samkeppnishæfni ríkja. Það var því almennt álitinn mikill fengur af auknum milliríkjaviðskiptum og auknu frelsi í fjármagnshreyfingum.

Það varð hlutskipti Íslands að gera hvort tveggja í senn: Að gera grundvallarbreytingar á innlendu viðskiptaumhverfi í frjálsræðisátt og opna þetta viðskiptaumhverfi fullkomlega fyrir alþjóðlegum hræringum. Við stukkum því í einu vetfangi úr einangruðu haftasamfélagi og yfir í opið, fjölþjóðlegt samkeppnisumhverfi, sem var að taka stórfelldum breytingum á sama tíma. Eftir á að hyggja var alltaf óhjákvæmilegt að slík stökkbreyting myndi valda togstreitu af einhverjum toga og að einhverjir vaxtarverkir myndu gera vart við sig á þessari vegferð.

Hagvarnir litnar hornauga

Við hin hröðu umskipti kom í ljós að íslenskt stjórnkerfi var algerlega óreynt og vanbúið til að regla frjálsa markaði. Við bjuggum ekki yfir langi hefð fyrir frjálsum viðskiptum og eðlilegri verðmyndun á frjálsum markaði, eins og nágrannalönd okkar. Hér varð ekki einu sinni til Kauphöll og markaðsviðskipti með hlutabréf fyrr en upp úr 1990. Á Íslandi var engin þekking eða reynsla til að greina íslenska markaði og sérkenni þeirra. Slík greining hefði átt að vera nauðsynleg forsenda skynsamlegs regluverks. Reynslan kenndi mönnum líka fljótt að vísan til evrópskra reglna komi í veg fyrir að stjórnsýsla eða stjórnmálamenn þyrftu sérstaklega að rökstyðja val á stefnumörkun, enda vissi þjóðin almennt að í EES-samningnum fælist skuldbinding um upptöku samevrópskra reglna. Fyrir vikið var það einföld leið að byggja bara á hinu samevrópska regluverki, sem barst okkur með EES-samningnum, án nokkurrar efnislegrar aðlögunar. Af því leiddi svo að við lögðum aldrei sérstakt mat á séríslenska áhættuþætti, eins og náin tengsl og landlægar klíkumyndanir í viðskiptalífi, sem gerðu skuldsett viðskiptalíf jafn viðkvæmt og spilaborg í aðdraganda hrunsins 2008. Við lögðum heldur aldrei mat á hverjar væru eðlilegar starfsheimildir banka á alþjóðlegum markaði út frá íslenskum hagsmunum og þeirri áhættu sem stórt bankakerfi með mikla alþjóðlega starfsemi skapaði fyrir íslenskt efnahagslíf sem var lítið í samanburði.

Áherslan meðal aðildarríkja ESB var á opið hagkerfi og hugmyndir um einhvers konar hagvarnir voru almennt litnar hornauga og tengdar einangrunarhyggju og tollmúrum fyrri áratuga. Allar sérlausnir hefðu þurft að byggja á efnislegri og rökstuddri greiningu á séreðli íslenskra markaða og það er augljóst að henni gat aldrei verið fyrir að fara þegar hvorki voru til íslenskir markaðir né greining á hegðun þeirra. Líklega höfðum við því hvorki sjálfsskilning né efnislegar forsendur til að útbúa hugmyndir um séríslenskar lausnir á þeim tíma.

Almennt má segja að í hinu evrópska fjórfrelsi hafi falist djúpstætt vanmat á þeim hættum sem gætu skapast af samspili frjáls innri markaðar með fjármálaþjónustu yfir landamæri og áframhaldandi tilvist sjálfstæðra gjaldmiðla og þess að stuðningur við banka og eftirlit með þeim  og umgjörð innstæðutrygginga væri á ábyrgð hvers ríkis um sig. Í þessum veikleikum lágu orsakir Hrunsins að stóru leyti og sumir þessara veikleika hafa valdið Írum og nú Spánverjum gríðarlegum erfiðleikum. Íslenska hrunið var því ekkert séríslenskt, þótt smæð íslenska hagkerfisins og veikleiki krónunnar hafi valdið því að þessar hættur ollu fyrr tjóni og mögulega meira tjóni hér á landi en annars staðar.

Með innri markaðinum urðu gjaldmiðlar vörur – rétt eins og korn eða olía eða hvað annað sem gengur kaupum og sölum á markaði. Skyndilega varð almenningi mögulegt, án vandkvæða, að kaupa gjaldmiðil – ekki til að nota til kaupa á vöru eða þjónustu, heldur til að veðja á verðþróun hans eða njóta vaxtakjara viðkomandi ríkis. Við supum seyðið af þessu á árunum fyrir hrun, þegar vaxtastig hér var hærra en í Evrópu og fjármálafyrirtæki um alla Evrópu buðu viðskiptavinum að njóta íslenskra vaxtakjara með kaupum á krónueignum. Þessi viðskipti voru jafnvel á færi einstaklinga sem gátu keypt krónur eða eignir í krónum með íslenskum vöxtum í heimabankanum sínum. Afleiðingin varð gríðarlegt innflæði erlends gjaldeyris sem styrkti gengi krónunnar, bjó til innistæðulausan kaupmátt og lækkaði verðbólgutölur. Vandinn var bara að þegar harðnaði á dalnum vildu allir út á sama tíma og gjaldeyrismarkaðurinn hrundi. Þess vegna eru hér gjaldeyrishöft og þess vegna eru hér fastar aflandskrónur.

Við þennan vanda bættist annar alvarlegur ágalli. Vegna smæðar hagkerfisins, sveiflna gjaldmiðilsins – og líklega líka rótgróinna efasemda Íslendinga um ágæti erlendrar fjárfestingar – var lítið um beina erlenda fjárfestingu hér á landi í kjölfar EES-samningsins, nema í áliðnaði. Þess í stað nýtti íslenskt atvinnulíf hið nýfengna frelsi til öflunar fjármagns til að taka lán. En þá liggur áhættan öll hjá Íslendingum: Ef gengi krónunnar fellur hækka erlendu lánin og vaxa innlendum fyrirtækjum hratt yfir höfuð. Ef harðnar á dalnum hækka vextir. Hrunið sýnir betur en nokkuð annað hversu varhugavert það er að byggja efnahagsuppbyggingu alfarið á lánsfé. Umsvifameiri bein erlend fjárfesting hér á landi hefði aukið á efnahagslegan stöðugleika, greitt frekar fyrir tækniþróun í íslensku atvinnulífi og ekki farið svo glatt úr landi. Hækkun fjármagnskostnaðar vegna gengisbreytinga eða versnandi ytri aðstæðna hefði lent á hinum erlendu fjárfestum.

Öll vitum við svo hvernig aðdragandi hrunsins leiddi í ljós miklar veilur á því regluverki sem gilti um fjármálastarfsemi á innri markaðnum. Íslensku bankarnir höfðu engan lánveitanda til þrautavara sem gat séð þeim fyrir alþjóðlega nothæfum gjaldmiðli og því voru engin bjargráð möguleg eftir að fyrsti stóri íslenski bankinn lenti í vandræðum. Innstæðutryggingakerfið reyndist of veikburða fyrir banka með starfsemi víða um lönd, jafnvel þótt það hefði verið útbúið í fullu samræmi við hið evrópska regluverk. Enn og aftur var gjaldmiðillinn þar lykilþáttur. Íslenskt bankakerfi gat ekki starfað á evrópskum markaði með íslenska krónu sem gjaldmiðil. Eina leiðin til þess hefði verið ef allir bankar á svæðinu hefðu haft aðgang að einum lánveitanda til þrautavara, sem hefði tryggt þeim aðgang að gjaldeyri og ef sameiginlegt innstæðutryggingakerfi hefði verið við lýði, sem hefði starfað þvert á landamæri.

Höftin aðeins var – veikja heilbrigða viðskiptahætti

Allir þessir áhættuþættir eru enn hluti af innri markaðnum og ekki hafa verið útbúnar leiðir til að takast á við þá nema að litlu leyti á evrópskum vettvangi. Við erum nú í vari fyrir þeim, vegna gjaldeyrishaftanna, en yrðum á ný berskjölduð fyrir þeim þegar höftum væri aflétt.

Þrátt fyrir höftin búum við vissulega enn við marga kosti EES-samningsins. Íslensk fyrirtæki njóta aðgangs að evrópskum markaði fyrir vöru sína og þjónustu og við getum frjáls tekið okkur búsetu hvar sem er á hinu evrópska efnahagssvæði og fengið þar vinnu. En við höfum ekki getað lifað við frjálsar fjármagnshreyfingar og höftin koma í veg fyrir að fjármagn streymi til landsins til að þjónusta íslenskt efnahagslíf og fólk og fyrirtæki í milliríkjaviðskiptum lenda daglega í vandræðum vegna hafta.

Gjaldeyrishöft eru hörmuleg. Það vitum við af áratuga reynslu og það sjáum við nú sífellt skýrar með hverjum degi sem líður í viðjum hafta.Sá ágæti hagfræðingur Dr. Benjamín J. Eiríksson kallaði höft „stíflugarða á floti“ og það var réttnefni. Fé finnur sér farveg. Höft breyta þeim farvegi, gera hagkvæma hluti óhagkvæma og öfugt.

Höftin voru sannarlega óhjákvæmileg til að stöðva stjórnlaust fall krónunnar í árslok 2008. Og gjaldeyriseftirlit er óumflýjanlegt meðan höft eru við lýði. Og öllum ber að fylgja lögum og virða. Hinn siðferðilegi og heimspekilegi vandi við höft er hins vegar sá að með þeim er athæfi, sem áður var fullkomlega löglegt og er samkvæmt almennri réttlætisvitund okkar siðlegt, gert ólögmætt.  Athæfi sem er sjálfsagt og eðlilegt í öllum nágrannaríkjum okkar verður skyndilega glæpsamlegt á Íslandi einu. Og það sem meira er: EES-samningurinn kveður beinlínis á um rétt til einstaklinga og fyrirtækja til óheftra milliríkjaviðskipta með fjármagn. Höftin eru ósamrýmanleg EES-samningnum, nema sem neyðaraðgerð. Við erum því annars vegar með alþjóðlegt regluverk sem hefur lagagildi á Íslandi sem veitir rétt til að gera eitthvað og svo önnur innlend lög sem gera sama hlut glæpsamlegan.

Flest alþjóðleg fyrirtæki okkar vaxa nú um stundir erlendir, meðal annars vegna haftanna. Sú hætta er því raunveruleg að við missum ekki bara úr landi vöxt þessara fyrirtækja heldur líka höfuðstöðvar þeirra og skatttekjur sem þeim fylgja. Það að alþjóðleg fyrirtæki á Íslandi hafi ama af höftunum er ekki það versta. Mun verra er að engin ný alþjóðleg fyrirtæki munu ná að vaxa frá íslenskum rótum þegar litið er til framtíðar í skjóli svona hafta. Þess í stað munu nýir sprotar aðeins ná því að vaxa kyrkingslega á bakvið við múra.  

Afnám hafta á að vera aðalverkefni stjórnmálanna

Ætla mætti að stjórnmálin snerust fyrst og fremst um lausn á þessum bráðavanda sem læsir landið í þriðjaheimsviðskiptaumhverfi, eyðileggur tækifæri til verðmætasköpunar og brýtur niður heilbrigt viðskiptasiðferði.

Staðreyndin er samt sú að enginn sem nær máli – hvort heldur er innanlands eða utan – hefur lengur trú á að höftum verði aflétt í fyrirsjáanlegri framtíð með þeim meðölum sem tiltæk eru.

Erfiðasta hindrunin í vegi afnáms hafta er hin fullkomna óvissa sem væri um hvað það væri sem tæki við eftir höft. Mun krónan einungis taka dýfu í nokkra mánuði og ná svo aftur eðlilegu jafnvægisgengi eða getum við búist við langvinnu tímabili veiks gengis krónunnar með gósentíð útflutningsgreina en hörmulegum afleiðingum fyrir innlenda verslun, þjónustugreinar og skuldsett heimili?

Allir þekkja aflandskrónuvandann og óþarfi að fjölyrða um hann. Aflandskrónurnar þurfa út og við verðum að geta losað þær út á kjörum sem við stöndum undir. Hitt gleymist oft í umræðunni að íslenskt efnahagslíf er nú þegar mjög skuldsett í erlendum gjaldeyri. Ríki, sveitarfélög, orkufyrirtæki og einstök fyrirtæki eru með erlendar skuldir. Til að greiða af þessum skuldum þarf að afla gjaldeyris. Tveir nýju bankanna eru að stærstum hluta í erlendri eigu og munu greiða arð til eigenda sinna úr landi á næstu árum. Til þess þarf líka gjaldeyri. Stærsti óvissuþátturinn sem háir okkur nú við afnám hafta er hvert raunverulegt heildarumfang þessara skuldbindinga er og hvort geta þjóðarinnar til að afla gjaldeyris mun standa undir því útflæði sem fyrirsjáanlegt er vegna þeirra á næstu áratugum. Er Ísland, með öðrum orðum, of skuldsett í erlendum gjaldeyri?

Mikilvægasta verkefni næstu mánaða er að kortleggja þessa stöðu til fulls. Við það mat er mikilvægt að velta við hverjum steini, taka alla þætti með í reikninginn og vanmeta ekki útflæðisþrýstinginn. Við höfum til dæmis séð erlendar eignir lífeyrissjóðanna rýrna hlutfallslega á undanförnum árum og það er óumflýjanlegt að þeir verji miklum hluta handbærs fjár til fjárfestinga erlendis um leið og höftum verður aflétt, ef þeir eiga að ná að dreifa áhættu sinni og standa undir því hlutverki sem þeim hefur verið falið. Við verðum að gera ráð fyrir öllu slíku í þessu reikningsdæmi. Það borgar sig ekki að nálgast þetta verkefni með „þetta reddast“ hugarfarinu. Þvert á móti er staðan sú að ef við tökum ekki allt með í reikninginn og vanmetum heildarumfang skuldbindinganna eru allar líkur á að krónan súnki við afnám gjaldeyrishafta og haldist veik um langa hríð, með hörmulegum afleiðingum fyrir efnahagslífið.

En hvað er til ráða ef aflandskrónur og erlendar afborganir opinberra aðila og einkaaðila – allra hér á Íslandi – reynast meiri en sem nemur getu landsins til að skapa gjaldeyri? Þá bíður okkar mikilvægt verkefni, sem eru samningar við erlenda kröfuhafa um lækkun þessara skulda. Erlendir kröfuhafar hafa hag af því að Íslandi gangi vel og þeim getur ekki hugnast sú framtíðarsýn að íslenskt efnahagslíf læsist í doða vegna ofskuldsetningar. Við höfum í tvígang áður gripið til aðgerða sem greiddu fyrir skynsamlegum skuldaskilum við erlenda kröfuhafa. Fyrst settum við neyðarlögin, sem vörðu hagkerfið. Næst var samið um skiptingu bankanna í gamla og nýja og svigrúm skapað fyrir úrvinnslu skulda heimila og fyrirtækja. Nú er síðasta verkefnið eftir: Að tryggja að Ísland í heild – ríkisrekstur sem einkarekstur – geti staðið undir erlendum skuldum.

Getur krónan virkað? Getur EES virkað?

En eftir stendur þá spurningin um hvort krónan muni geta spjarað sig í eðlilegum viðskiptum á gjaldeyrismarkaði eftir að höft hafa verið afnumin. Getur krónan virkað án sérstakra stuðningsaðgerða og verður verðmyndun hennar eðlileg?

Þátttaka okkar í innri markaðnum hefur skilað okkur miklum árangri en líka gert okkur berskjölduð fyrir hættum sem leitt hafa af samspili frjálsra fjármagnsflutninga og tilvist lítils gjaldmiðils. Gengi krónunnar sveiflast í frjálsu umhverfi langt umfram það sem undirliggjandi efnahagsstærðir gefa tilefni til. Á toppi innflæðis erlends fjármagns vorið 2006 styrktist krónan á sama tíma og fréttir bárust af stórfelldum niðurskurði í þorskafla. Ekkert sýnir betur að gengisþróun krónunnar endurspeglaði ekki verðmætasköpun í hagkerfinu. Fyrir vikið varð íslenskur almenningur ofurseldur dyntum erlendra spekúlanta. Þegar þeir vildu allir út á sama tíma hrundi gjaldeyrismarkaðurinn og haftatíminn tók við.

Getum við aflétt höftum og lifað við umgjörð EES? Höfum við nægilega sterka umgjörð um hagvarnir okkar innan EES? Er EES-samningurinn dæmi um „hálfgildings hugsun“ í anda þess sem Hannes Pétursson lýsti í ljóðinu hér að framan – lausn sem einkennist af þörf okkar fyrir að stíga ekki skrefin til fulls, en dugar kannski heldur ekki til fullnustu?

Við getum ekki í dag uppfyllt ákvæði EES-samningsins og alls óvíst er hvernig við förum að því þegar fram í sækir. Við höfum reist gjaldeyrishöft sem ekki standast ákvæði samningsins. Í nýútkominni skýrslu Seðlabankans um varúðarreglur eftir höft er gert ráð fyrir að áfram verði unnt að viðhalda ýmsum hömlum á frjálsum fjármagnshreyfingum, eftir að höftum hefur verið aflétt. Þegar nánar er að gáð er óvíst að þær standist allar ákvæði EES-samningsins. Þannig er til dæmis gert ráð fyrir banni við lántöku heimila og fyrirtækja sem ekki hafa erlendar tekjur í erlendri mynt, en Eftirlitsstofnun EFTA hefur gert athugasemdir við Ísland um bann við gengistryggðum lánveitingum og telur það ekki samrýmast ákvæðum EES-samningsins. Við munum, að óbreyttu regluverki, eiga erfitt með að takmarka heimildir íslenskra banka til að sækja á erlenda markaði eftir afnám hafta og innstæðutryggingakerfi hefur ekki verið útfært með trúverðugum hætti fyrir íslenska banka að afléttum höftum. Og jafnvel þótt hægt væri að laga EES-samninginn að slíkum hömlum – höftum undir nýju nafni – fælist að öllum líkindum í þeim ákvörðun um að skapa séríslenskt einangrunarregluverk um íslenskan fjármálamarkað. Slíkt mun hafa í för með sér afleiðingar – þær augljósustu enn hærri fjármögnunarkostnað fyrir íslensk fyrirtæki og heimili.

Því til viðbótar er sífellt að koma betur í ljós að EES-samningurinn reynir mjög á þanþol stjórnarskrárinnar að því er varðar framsal ríkisvalds til alþjóðastofnana. Með hugmyndaríkri túlkun stjórnarskrárinnar má telja mögulegt að fela alþjóðastofnunum, sem Ísland á aðild að, tiltekin verkefni en þó er þar teflt á tæpasta vað. Málið vandast hins vegar ef um er að ræða alþjóðastofnanir sem Ísland á ekki aðild að. Í sífellt ríkari mæli blasir nú við að stofnanir ESB þurfi að fá völd til að taka ákvarðanir sem gildi líka um Ísland og Noreg, sem standa utan ESB. Þessi staða er uppi varðandi viðskiptakerfi með losunarheimildir, um lyf til barnalækninga og, það sem mestu skiptir, um nýjar stofnanir á sviði fjármálastöðugleika og bankaeftirlits. Sú öfugsnúna staða er því uppi nú að Ísland – sem varð fyrir miklu höggi vegna skorts á sameiginlegu regluverki um fjármálastöðugleika og bankaeftirlit – getur ekki leitt í lög hér þær úrbætur á því sviði sem Evrópusambandsríkin hafa þegar tekið ákvarðanir um. Við erum því enn sem fyrr bundin af því að hafa í heiðri fullt frelsi til fjármagnsflutninga, en höfum ekki stjórnskipulegar heimildir til að takmarka það frelsi og regla fjármálakerfið með sama hætti og hin löndin á hinu evrópska efnahagssvæði. Samningurinn leyfir okkur ekki líklega ekki heldur séríslenskar haftalausnir, sem eru að öðrum kosti nauðsynlegar fyrir farsæla sambúð fjármagnsfrelsis og fljótandi veikburða gjaldmiðils. Fátt sýnir betur hversu öfugsnúin staða Íslands er orðin innan umgjarðar EES-samningsins.

Af öllu þessu leiðir að EES-samningurinn er okkur umtalsvert vandamál og ekki er einfalt að finna leiðir til að lifa við hann að óbreyttu. Við munum eiga í erfiðleikum við afnám hafta og tæpast hafa það svigrúm til að setja hömlur sem Seðlabankinn telur nauðsynlegt til að reka sjálfstæðan gjaldmiðil í umgjörð frjálsra fjármagnshreyfinga. Við höfum ekki stjórnskipulegar heimildir til að láta fjölþjóðlegar eftirlitsstofnanir fá fullnægjandi valdheimildir til fjármálaeftirlits og varúðar, sem gætu sett fjármagnsfrelsinu alþjóðlega viðurkenndar hömlur. EES-samningurinn býður því að óbreyttu ekki upp á annað en að endurtaka tilraunina um samspil minnsta fljótandi gjaldmiðils í heimi og óhefts fjármagnsflæðis. Hún tókst ekki vel.

Glerperlur, eldvatn og logandi bál?

En er einhvers betra að vænta af fullri aðild að ESB? Er ekki Evrópuríkin í miklum vanda?

Fjármálakreppan frá 2008 hefur nú þróast í torleysta skuldakreppu. Heimili á Vesturlöndum hafa um áratugi gengið á eigið fé og aukið skuldsetningu sína. Þetta á við um Bandaríkin, Bretland, ýmis evruríki og svo Ísland, en í misríku mæli. Skuldsetning í atvinnulífi hefur líka aukist í kjölfar sífellt fjölbreyttara framboðs á fjármálaþjónustu. Sama má svo segja um hið opinbera – ríki og sveitarfélög – í ýmsum ríkjum. Evran greiddi að mörgu leyti fyrir þessari þróun, því með henni fengu flest aðildarríkin og bankar þeirra aðgang að lánsfé á mun lægri kjörum en þeim hefðu ella boðist. Fleiri og fleiri gátu því tekið hærri og hærri lán. En það þurfti ekki evruna til – þar er reynsla Íslendinga ólygnust. Bætt lánshæfismat íslenska ríkisins nýttist íslenskum bönkum til útþenslu með sama hætti. 

Grunnurinn að vandanum er því skuldsetning heimila, fyrirtækja og opinberra aðila. Þeim mun fleiri þættir efnahagslífsins sem eru skuldsettir upp í rjáfur, því minna svigrúm er til að takast á við óvænt áföll. Þess vegna er enginn eðlismunur á orsökum vanda evruríkjanna Spánar, Írlands og Portúgals og svo Lettlands, Ungverjalands og Bretlands. Eini munurinn felst í því hversu víðtæk skuldsetningin var og hvort það voru ríkið sjálft, sveitarfélögin, bankakerfið, heimilin eða fyrirtækin sem stofnuðu til skuldanna. Sú staðreynd að reglur innri markaðarins byggja á því að hvert ríki um sig styðji við og regli eigið fjármálakerfi veldur því hins vegar að vandi banka verður fljótt vandi þjóða á hinum evrópska markaði. Þar gildir einu hvort við eigum í hlut eða evruríki. Spurningin er bara hversu vel eða illa gengur að komast hjá því að bankakerfi í vanda verði viðkomandi þjóð að fótakefli.

Þegar harðnar á dalnum hætta bankar að geta lánað og lánsfé verður torfengnara og hækkar í verði. Bankar vilja að lán séu greidd upp eða vextir hækki.

Afleiðingarnar verða ólíkar eftir því hvaða land á í hlut, en þær eru alltaf erfiðar. Ísland byggði allt sitt á erlendum lánum. Fyrir vikið komu áhrif versnandi skilyrða að fullu og öllu fram á gjaldeyrismarkaðnum. Erlendir bankar heimtuðu að íslenskir skuldarar borguðu lánin sín. Spákaupmenn vildu líka breyta krónunum sínum í evrur. Enginn gjaldeyrir var til og krónan hrundi.

Evran veldur því að kreppan hefur annars konar áhrif á evruríkin. Innan evrusvæðisins er ekki um gjaldeyrisyfirfærslur að ræða. Þar koma afleiðingar fram á skuldabréfamarkaði, þar sem áhættuálag á skuldug ríki og skulduga banka eykst. Ríkin þurfa að verja meira fé til að styðja við fjármálakerfi sín. Hóflegar ríkisskuldir geta fljótt orðið algerlega óviðráðanlegar þegar vaxtastigið fer upp úr öllu valdi.Vandinn er sá sami, en afleiðingarnar verða aðrar.

Hið öfugsnúna er að við núverandi aðstæður ýkir evran aðstöðumun aðildarríkjanna. Lántökukostnaður Þjóðverja hefur þannig lækkað stórlega á meðan kostnaður annarra hefur hækkað. Spánverjar og Ítalir hafa undanfarið þurft að borga 6-7% vexti á 10 ára skuldabréfum, en Þjóðverjar borga nú rétt rúmt prósent og njóta neikvæðra vaxta á bréfum til tveggja ára - fjárfestar borga semsé fyrir að fá að lána Þjóðverjum peninga til skamms tíma. Fjármögnunarkjör þessara þjóða voru hins vegar áþekk fyrir 2008. Þjóðverjar hafa þannig sparað sér tugi milljarða evra í vaxtagjöld á þessu ári einu, á meðan að öll önnur lönd þurfa að skuldsetja sig - og almenning - til að standa skil á vaxtagreiðslum, sem oftar en ekki renna á endanum til þýskra banka.

Þetta ójafnvægi  hefur sífellt víðtækari áhrif. Vaxtastig það sem ríkið borgar er það gólf sem vaxtastig allra annarra miðast við. Þannig mun vaxtakostnaður ítalskra og spænskra fyrirtækja rjúka upp að óbreyttu þegar þarlendir bankar munu hækka vexti. Augljóst virðist því að þessi staða muni valda vaxandi misvægi á evrusvæðinu, sem birtist í lakari samkeppnisstöðu banka í ríkjum í erfiðleikum, hættu á fjármagnsflótta og mismun í fjármögnunarkjörum ríkja sem er langt umfram það sem eðlilegt getur talist.

Evran hafði þannig áhrif til að auka skuldsetningu sumra evruríkja og hún ýtir – við núverandi aðstæður – undir misvægi milli aðildarríkja, en hún er sem slík hvorki orsök vanda allra evruríkja né hindrun í vegi skynsamlegra lausna á vandanum. Ekki má gleyma því að evran kemur líka í veg fyrir að menn geti beitt hefðbundnum lausnum sem ríki hafa gripið til í alvarlegum fjármálakreppum hingað til – stórfelldum gengisfellingum, höftum á fjármagnsútstreymi og einangrunarstefnu í milliríkjaviðskiptum. Það er auðvelt að mæla með hinni „íslensku leið“ stórfelldrar gengisfellingar – sem felur í sér launalækkun um tugi prósenta – en við vitum líka að slík leið skapar engin verðmæti heldur einfaldlega flytur þau til. Ef allir færu hana, væru allir á sama stað.

Ef evran á að lifa, þurfa aðildarríkin til að takast á við hið raunverulega misvægi sem er að baki kreppunni og þá veikleika sem þegar hafa komið fram í evrusamstarfinu. Eðlislíkt misvægi olli hér bankahruni og haftabúskap og við stöndum ráðalaus gagnvart því. Þetta misvægi ógnar ekki bara stöðugleika evrusamstarfsins heldur líka umgjörð frjálsra fjármagnshreyfinga á hinum samevrópska markaði. Ef ekki tekst vel til kann innri markaðurinn og sá stöðugleiki sem honum hefur fylgt um áratugi að vera í hættu. Það er jafn mikið áhyggjuefni fyrir okkur og önnur Evrópuríki.

Samspil frjálsra fjármagnshreyfinga og sjálfstæðs, veikburða gjaldmiðils var einn stærsti sveifluvaldur hér á landi í aðdraganda hruns og olli á endanum hruni gjaldeyrismarkaðar og upptöku gjaldeyrishafta. Flest allir viðurkenna kostnaðinn við sjálfstæðan gjaldmiðil fyrir svo lítið ríki, þótt sumir telji að það svigrúm sem er til að fella gengi vegi upp á móti þeim kostnaði að hluta eða öllu leyti. Heildarmyndin í því efni er langt í frá einföld. Hlutskipti Íra og Grikkja er vissulega annað en okkar að því leyti að þeir hafa ekki getað lækkað laun með gengisfellingu og atvinnuleysi hefur líklega orðið meira en það hefði orðið ef þessi ríki hefðu átt þess kost að fella gengi. En á móti vegur að íbúðalán almennings í þessum löndum hafa ekki hækkað vegna gengisfalls og þorri fyrirtækja í þessum löndum hefur ekki lent í öngstræti vegna lána sem tekin voru í erlendum gjaldmiðli. Kaupmáttur hefur ekki dregist eins mikið saman og hjá almenningi hér á landi, því neysluvara í þessum löndum er í ríkum mæli framleidd á evrusvæðinu, þótt innflutt sé. Og það sem mest er um vert: Bæði ríkin hafa getað tekist á við vandamál sín án þess að setja á gjaldeyrishöft. Það vekur athygli að þrátt fyrir mikinn vanda Grikkja skuli almenningur í Grikklandi halda dauðahaldi í evruna. Enginn virðist vilja hið íslenska ástand: Stórfellda gengisfellingu, upptöku drökmunnar og gjaldeyrishöft.

Bætt regluverk í Evrópu – Tíminn vinnur með okkur

Lausn á vanda evrusvæðisins þarf að minnsta kosti að fela í sér sameiginlegt regluverk um fjármálakerfið og aukinn aga í ríkisútgjöldum aðildarríkjanna. Fyrir hálfu ári var öll áhersla á meiri aga í ríkisútgjöldum evruríkjanna. Síðustu mánuði hefur orðið mun ljósara að um raunverulega skuldakreppu er að ræða, en ekki kreppu sem stafar fyrst og fremst af ábyrgðarleysi í ríkisrekstri.

Nýtt regluverk um fjármálakerfið (sem nefnt hefur verið upp á frönsku „union bancaire“), fæli í sér samevrópskt bankaeftirlit, sameiginlegan lánveitanda til þrautavara og sameiginlegt innstæðutryggingakerfi sem jafnar aðstöðumun innan svæðisins. Slík umgjörð hefði haft mikil áhrif til að forða Spánverjum úr þeim vanda sem þeir standa nú frammi fyrir og hefði skipt sköpum fyrir okkur og Íra ef við hefðum notið hennar árið 2008. Hún er líka forsenda þess að hægt sé að sjá fyrir sér að íslenskt fjármálakerfi geti aftur nýtt sér frjálsar fjármagnshreyfingar á sameiginlegum evrópskum markaði. Með henni væri hægt að vinna gegn því misvægi sem birtist nú í ólíkum fjármögnunarkjörum banka eftir því hver bakhjarlinn er og misjafnri tiltrú á innstæðutryggingar. Árangurinn mun hins vegar líka vera í réttu samhengi við það hversu miklum fjármunum ríki evrusamstarfsins eru tilbúin að heita til þessa verkefnis.

Umgjörð um aukinn aga í ríkisrekstri aðildarríkjanna hefur þegar verið útfærð að miklu leyti. Hún myndi torvelda stjórnlausan hallarekstur og gera ríkjum erfiðara fyrir að fela útgjöld og fegra ríkisreikninginn. Slík umgjörð myndi hjálpa okkur mjög. Það er hollt að muna að efnahagsvandi á Íslandi undanfarna áratugi hefur nær ávallt verið vegna þess að stjórnvöld hafa misst stjórn á eftirspurnarhlið hagkerfisins, en ekki vegna ytri áfalla. Eina undantekningin frá því er kreppan sem fylgdi hruni síldarstofnsins 1968. Við höfum ekki tamið okkur þann hagstjórnaraga sem þurft hefði til að gera okkur kleift að takast á við þensluáhrif stórframkvæmda eða aflaaukningu. Það er því líklega erfitt að finna land sem myndi hafa meiri augljósan hag af því að undirgangast skuldbindingu um bætta hagstjórn og aukinn aga í ríkisrekstri en Ísland.

Ef þessar útbætur takast vel bendir allt til að aðild að ESB og upptaka evru sé heppilegasti kosturinn fyrir Ísland. Ef Ísland verður hluti af evrusamstarfinu getum við að mörgu leyti tekist betur á við þá áhættu sem felst í frjálsum fjármagnsflutningum, enda ekki lengur hægt að spila á gengi krónunnar í viðskiptum á markaði. Reynslan af skuldakreppunni sýnir þó að kálið er ekki allt sopið þó í ausuna sé komið og að útflæðisvandi getur birst á skuldabréfamarkaði þótt engum gjaldeyrismarkaði sé til að dreifa. Mikilvægt er að meta þá áhættu rétt og hvernig hægt er að bregðast við henni með skynsamlegri hagstjórnarstefnu.

EES-samningurinn er í öngstræti og mun ekki að óbreyttu gera okkur kleift að afnema höft og láta íslenskt fjármálakerfi búa við hliðstæðan rekstraraga og fjármálakerfi í öðrum ríkjum á innri markaðnum. Sú staðreynd ein gerir það óhjákvæmilegt að við höldum áfram aðildarferlinu og tökum þátt í því úrbótaferli á evrusamstarfinu sem framundan er. Það ferli mun taka í það minnsta fram til ársloka 2014 og þá fyrst verður að fullu ljóst hver umgjörð evrusamstarfsins verður. Það hentar okkur vel. Við þurfum að sjá hvernig okkur gangi í að leysa aflandskrónuvandann og fikra okkur þannig út úr gjaldeyrishöftunum. Það er líka gott fyrir okkur að hafa tímann fyrir okkur í samningum við ESB um mikilvæga samningskafla sem ekki er byrjað að semja um, auk þess að sterk rök mæla með því að ekki sé gott að semja um sjávarútvegsmál með makríldeiluna óleysta. Við þurfum á tímanum að halda.

12. 11 2012

 

Þótt okkur greini á um margt er ekki hægt að neita því að umtalsverður árangur hefur náðst í ríkisrekstri og endurreisn efnahagslífsins frá Hruni. Ríkisstjórnin hefur réttilega fengið hrós fyrir þann árangur, þótt menn hafi misjafnar skoðanir á því hversu mikinn þátt hún eigi í árangrinum og hvort hægt hefði verið að gera betur í einstökum þáttum.

Það er mikilvægt að muna að verkefni okkar í ríkisstjórninni var sama eðlis og verkefni heimila, fyrirtækja og sveitarfélaga eftir Hrun. Fall krónunnar og glötuð framleiðslugeta hefur valdið því að laun hafa lækkað, skuldir hækkað og kaupmáttur minnkað. Það er veruleiki þorra heimila landsins. Sveitarfélög hafa þurft að takast á við gríðarlega skuldaaukningu og minnkandi tekjur af sömu ástæðum. Verkefni ríkisins var sama eðlis. Tekjur ríkisins hrundu vegna falls fjölmargra fyrirtækja og minnkandi atvinnu, á sama tíma og útgjöld til atvinnuleysisbóta og annarra velferðarverkefna ruku upp. Endurreisn fjármálakerfisins kostaði líka sitt, þótt við höfum farið frekar vel út úr þeim kostnaðarlið í alþjóðlegum samanburði.

Þessi árangur hefur ekki komið af sjálfu sér. Efnahagsstefna sú sem núverandi ríkisstjórn hefur fylgt og mótuð var í samvinnu við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn strax eftir hrun, hefur verið forsenda þessa árangurs.

Varðstaða um velferð og mannauð

Samfylkingin ber lykilábyrgð á þessari stefnu, jafnt í fyrri ríkisstjórn og þeirri sem nú situr. Stefnan fólst í blandaðri leið skattahækkana, tímabundins hallarekstrar og niðurskurðar í ríkisútgjöldum, til að koma á jöfnuði í ríkisrekstri og leggja grunn að heilbrigðri endurreisn. Samvinnan við AGS gerði okkur kleift að skera minna niður en ella og fresta því lengur. Við nýttum okkur þannig samvinnuna við AGS til að milda höggið af Hruninu.

Í þeim tveimur ráðuneytum sem ég bar ábyrgð á um hríð lagði ég allt kapp á tvennt, sem skipti miklu máli fyrir heildarárangurinn. Í annan stað lækkun skulda heimila og fyrirtækja án gjaldþrotameðferðar og hins vegar lögðum við í mikið átak og mikil útgjöld til að verja mannauð okkar í þessum erfiðu aðstæðum og koma í veg fyrir neikvæðar afleiðingar langtímaatvinnuleysis.

Um allan hinn vestræna heim glíma ríki nú við afleiðingar fjármálakreppunnar og reyna að laga útgjöld að tekjum. Í mörgum löndum hefur ríkið axlað svo miklar byrðar vegna fjármálakerfisins að rekstur ríkisins til lengri tíma er í hættu. Tvær leiðir eru einkum boðaðar til lausnar: Í Bretlandi hafa stjórnvöld boðað mikinn niðurskurð ríkisútgjalda án nokkra teljandi stuðningsaðgerða. Víða annars staðar hafna stjórnvöld lækkun ríkisútgjalda og vilja halda áfram hallarekstri og skuldasöfnun til að standa vörð um samneysluna. Þeir fyrri veifa kenningum Hayeks og síðari hópurinn vitnar í hugmyndir Keynes frá fjórða áratugnum. En eins og oft vill verða með ósveigjanleg kenningakerfi dugar hvorug leiðin til lausnar á þeirri erfiðu stöðu sem uppi er.

Breska leiðin lækkar vissulega útgjöld, en hún hefur margvísleg neikvæð áhrif. Niðurskurðurinn beinist í ríkum mæli að millifærslum úr opinberum sjóðum – greiðslum til atvinnulausra, lífeyrisþega og barnafólks. Af því leiðir að allir þessir hópar hafa minna milli handanna og halda að sér höndum í neyslu. Fyrir vikið dregst hagkerfið saman meira og fyrr en ella. Keynes var fyrstur til að greina þennan ókost réttilega. Bresk stjórnvöld fara nú þessa leið, þrátt fyrir ókosti hennar, vegna þess að hægri menn hafa þar það pólitíska markmið að brjóta niður þá umgjörð félagslegrar samstöðu sem vinstri stjórn Verkamannaflokksins tókst að byggja upp allt frá 1997. Stefna sem þessi eykur á vandann og hefur þau hörmulegu hliðaráhrif að auka misskiptingu og fækka þeim tækifærum sem við þurfum öll á að halda.

Leið hallareksturs er hins vegar enginn raunverulegur valkostur við niðurskurð við núverandi aðstæður. Hún getur verið skynsamleg til skamms tíma og getur þá forðað því að kreppa dýpki um of, en við getum aldrei komist undan þeim gömlu sannindum að enginn getur eytt um efni fram. Forsenda þess að þessi leið virki er að skuldabréfamarkaðir séu í jafnvægi og ríki séu lítið skuldsett áður en til erfiðleika kemur og ráði því vel við hallarekstur um nokkurt skeið. Sú er ekki staðan í dag. Mörg Evrópuríki eru nú komin í öngstræti vegna þess að þau hafa forðast að taka á sóun í ríkisrekstri og treyst á að þau gætu fjármagnað hallarekstur á meðan á kreppunni stæði. Skuldsetning þeirra er hins vegar orðin það mikil að vaxandi efasemdir eru meðal fjárfesta um sjálfbærni skuldastöðunnar. Við þær aðstæður versna fjármögnunarkjör ríkisins hratt og skuldastaðan verður fljótt óviðráðanleg. Það er allt annað mál að standa í skilum með lán á 3% vöxtum en 6%. Þessi ríki standa núna frammi fyrir því að þurfa að skera meira niður en þau hefðu ella þurft, til að koma ríkisrekstrinum í horf. Fjármálakreppa ársins 2008 hefur þróast í alvarlega skuldakreppu, sem gerir ósjálfbæran hallarekstur ómögulegan. Keynes myndi varla ráðleggja nokkru ríki í hættu vegna ofskuldsetningar að auka á hana, væri hann á lífi í dag.

Skuldakreppa – fjármálafyrirtæki verða að afskrifa

En hvað er þá til ráða? Svarið er að við getum ekki horft framhjá þeirri skuldsetningu sem er að sliga hið vestræna hagkerfi. Það er óhjákvæmilegt að taka á skuldastöðu fyrirtækja og heimila. Um alla Evrópu blasir við að allur kraftur verði að óbreyttu soginn úr efnahagslífinu, því fyrirtæki og heimili eru læst í skuldaviðjum. Ef ríkið getur ekki beitt hallarekstri til að auka kaupmátt fólks með hækkun bótagreiðslna eða aukið umsvif í hagkerfinu með því að ráðast í nýjar framkvæmdir, þarf að leita annarra leiða til að koma hagkerfinu á hreyfingu. Þá liggur beinast við að þvinga fjármálakerfið til að horfast í augu við að kröfur þess á fyrirtæki og heimili eru óraunsæjar og þurfa lækkunar við.

Hin íslenska leið er sérstök að því leyti að skuldaúrvinnsla var lykilþáttur í árangri okkar og skuldastaða heimila og fyrirtækja var færð að greiðslugetu og raunvirði rekstrar og eigna. Við okkur blasti hryggðarmynd ofskuldsetningar eftir hrun: Þorri fyrirtækja landsins var með neikvætt eigið fé og fjöldi heimila með lán langt umfram virði eigna. Ef ekkert hefði verið að gert hefði blasað við efnahagsleg stöðnun: Ekkert fyrirtæki hefði getað ráðið fólk eða ráðist í ný verkefni. Þau hefðu öll verið eins og svefngenglar í þjónustu banka. Sama hefði átt við um heimilin.

Nú má sjá árangurinn af áherslu okkar í lækkandi skuldum heimilanna og því að kúfur í gjaldþrotahrinu fyrirtækja virðist að baki. Mikill fjöldi fyrirtækja fór í þrot, en það voru að stærstum hluta eignarhaldsfyrirtæki án eiginlegs rekstrar eða bólufyrirtæki með fallnar forsendur. Það var engin sérstök ástæða til að gráta að verslunarfyrirtæki með lúxusvörur, svo dæmi sé tekið, færu í þrot. Við því var einfaldlega ekkert að gera. Eftirspurnin var horfin.  Hitt skipti meira máli að koma í veg fyrir að fyrirtæki með heilbrigðar rekstrarforsendur þyrftu að fara í þrot. Þess vegna réðumst við í stórátak til að lækka skuldir heimila og fyrirtækja, án þess að tugþúsundir einstaklinga og fyrirtækja þyrftu að fara hina hefðbundnu gjaldþrotaleið. Nú þegar eru þúsundir einstaklinga búnar að fá skuldir lækkaðar að greiðslugetu og enn bíður fjöldi úrlausnar hjá umboðsmanni skuldara. Þegar er búið að lækka skuldastöðu þúsunda rekstrarhæfra fyrirtækja og gera þeim þannig kleift að halda áfram rekstri. Ef þetta hefði ekki verið gert hefði afleiðingin orðið enn meira atvinnuleysi, enn dýpri kreppa, enn fleiri gjaldþrot og langvinnt samfélagstjón.

Við óttuðumst í upphafi niðursveiflunnar að langtímaatvinnuleysi myndi valda þeim sem fyrir því yrðu miklum erfiðleikum og skerða starfshæfni þeirra til langframa. Reynslan af kreppu Finna í upphafi níunda áratugarins gaf til kynna að 90% langtímaatvinnulausra ættu ekki afturkvæmt á vinnumarkað. Þeirra biði líf án starfsgetu á örorkubótum. Ungt fólk án menntunar væri í sérstakri hættu. Við beittum því öllu afli til að fjárfesta í fólki og draga úr líkunum á því að við myndum lenda í sömu stöðu. Sérstakt ánægjuefni er því sú fækkun í hópi langtímaatvinnulausra sem sést í nýjustu tölum, sem er ekki hægt að skýra með því að þeir hafi horfið af vinnumarkaði í nám eða glatað starfshæfni.

Allar þær aðgerðir sem við höfum staðið fyrir til að auka menntunarstig atvinnulauss fólks eru að skila tvíþættum árangri: Þær draga úr framboði á vinnumarkaði á tímum þegar offramboð er af vinnuafli án starfsmenntunar og skila betra samfélagi, virðismeiri störfum og ánægðari einstaklingum þegar upp er staðið. Allar þjóðir með skýra sýn um samkeppnishæfni sína freista þess að nýta erfiðleikatíma á vinnumarkaði til að bæta starfsmenntun þeirra sem missa vinnuna og leggja þannig grunn fyrir betri framtíð. Við höfum fjárfest í fólki og munum uppskera árangur af því.

Ríkisrekstur á leið til jafnvægis

Markmið aðgerða okkar var að nauðsynlegt aðhald í ríkisrekstri til lengri tíma dragi sem minnst úr krafti efnahagslífsins. Við nýttum okkur leið hallarekstursins í upphafi efnahagsáætlunar okkar. Ríkissjóðshallinn var á þriðja hundrað milljarða árið 2008, en stærstur hluti niðurskurðar ríkisútgjalda kom ekki til fyrr en á fjárlögum ársins 2011. Þannig gátum við – með aðstoð og lánafyrirgreiðslu AGS – haldið ríkisútgjöldum háum lengur en ella. Það olli því að kreppan varð ekki eins djúp hér og hún hefði ella verið og atvinnuleysið komst aldrei í þær hæðir sem spáð var í upphafi. Millifærslukerfið – greiðslur til atvinnulausra, lífeyrisþega og barnafólks – hélst lítt skert og gegndi þannig hlutverki til sjálfvirkrar sveiflujöfnunar. Fólk hafði meira milli handanna fyrst eftir Hrun en ef strax hefði verið ráðist í niðurskurð. Fyrir vikið dróst hagkerfið ekki eins mikið saman og ella hefði verið.

Við hækkuðum svo skatta, því það var óhjákvæmilegt. Í efnahagsóstjórn góðærisins frá  2003-2007 hafði verið gengið svo langt í skattalækkunum að ríkissjóður þoldi ekki eitt einasta venjulegt ár. Stöðug uppsveifla var forsenda þess að skattaumhverfi Sjálfstæðisflokksins gengi upp og ljóst var fyrir lok kjörtímabilsins árið 2007 að ríkissjóður yrði rekinn með halla um leið og stóriðjuframkvæmdum við Kárahnjúka lyki. Það er erfitt að finna augljósari falleinkunn fyrir efnahagsstjórn Sjálfstæðis – og Framsóknarflokksins. Það var engin leið að reka norrænt velferðarkerfi með þeim skatttekjum sem til ráðstöfunar voru. Þess vegna var óhjákvæmilegt að hækka skatta, en þeir voru hækkaðir meira á þá sem voru betur í færum til að borga þá.

Við tókum líka á í ríkisrekstrinum, en hlífðum velferðarþjónustunni við niðurskurði eins og kostur var. Verkefnið var alltaf það að freista þess að veita jafn góða þjónustu með minni tilkostnaði. Þessi forgangsröðun sást meðal annars í því að á árunum 2009 og 2010 var algengt að uppsafnaður sparnaður í almennri stjórnsýslu væri 17-19%. Á sama tíma voru fjárveitingar til þjónustu við fatlaða einungis skornar niður um 2,6%. Óhjákvæmilegt var að draga úr útgjöldum til almannatrygginga. Þar var líka forgangsraðað og sparnaði náð með því að lækka greiðslur til þeirra sem mest höfðu milli handanna en grunnfjárhæð bóta ekki snert. Með sama hætti voru hámarksgreiðslur til foreldra í fæðingarorlofi lækkaðar, en ekki snert að neinu leyti við tímalengd fæðingarorlofs eða greiðslum til tekjulægri foreldra. Þessi forgangsröðun var auðvitað erfið, en hún er skýr vitnisburður um að það skiptir máli hverjir stjórna.

Samvinna um efnahagslega endurreisn

Þessi blandaða leið kallaði á samvinnu ríkisvalds, fjármálafyrirtækja, atvinnulífs, almennings og alþjóðlegra stofnana og hún skilaði miklum árangri. En næstu skref þarf að stíga af varúð og yfirvegun. Okkur er hollt að muna að verstu ákvarðanirnar sem áttu þátt í að skapa Hrunið voru teknar mörgum árum fyrr – flestar á árunum 2002-2003. Skrefin sem við tökum nú þurfa að treysta árangurinn í sessi, hjálpa okkur við að losna úr efnahagslegri einangrun og fjölga störfum. Við getum ekki haldið áfram að kallast á og hlusta ekki hvert á annað. Ríkið verður að styðja við verðmætasköpun í atvinnulífinu og gera sitt til að auka traust í frjálsum viðskiptum með skýrum leikreglum. Ríkisstjórn jafnaðarfólks verður að hafa sjálfstraust til samvinnu og samtals við hagsmunasamtök atvinnulífs og verkalýðshreyfingu til að finna leiðina fram á við.

Aðhald í ríkisrekstri verður auðvitað áfram nauðsynlegt. Við, sem viljum búa í réttlátu samfélagi þar sem ríkið tryggir jöfn tækifæri og félagslegt réttlæti, berum ábyrgð á því að reka ríkið með eins hagkvæmum hætti og kostur er. Ef við gerum það ekki, færum við andstæðingunum mikilvæg vopn til að grafa undan samneyslunni og veikja velferðarþjónustuna. Innan Sjálfstæðisflokksins eru einstrengingsleg öfl sem vilja fara þá leið. Sjálfstæðisflokkurinn gæti enn einu sinni elt ranghugmyndir breskra íhaldsmanna, rétt eins og þegar þangað voru sóttar fyrirmyndir að markaðsvæðingu án samfélagslegrar ábyrgðar á fyrri tíð.

Við sem viljum verja félagslegt réttlæti og skynsamleg útgjöld til velferðarmála getum því ekki talað eins og að við höfum nú höndlað hinn eilífa sannleik og að útgjöld til ríkisrekstrarins og umgjörð hans þurfi ekki framar endurmats við. Þvert á móti þurfum við að nýta öll tækifæri til að fara betur með opinbert fé og fá meiri og betri þjónustu fyrir minna verð. Þar eru mörg tækifæri. Sem dæmi má nefna að notendur kalla eftir sífellt meira frelsi í að ákveða hvernig þjónustu þeir fá, frá hverjum og hvenær. Hagsmunasamtök fatlaðra hafa gengið fram fyrir skjöldu í þessu efni. Aldraðir munu líka vilja ráða meiru um þá þjónustu sem þeir þurfa á að halda. Í slíkum breytingum felast ný tækifæri til að gera hvort tveggja í senn: Auka vald fólks yfir eigin lífi og draga úr kostnaði við umgjörðina við þjónustuna, á sama tíma og þjónustan er bætt. Með þessum hætti þurfum við að að halda áfram að endurmeta allan ríkisreksturinn, til að tryggja að þjónustan sé ávallt veitt með eins hagkvæmum og skynsamlegum hætti og kostur er.

Aðgerðir okkar höfðu þau áhrif að jafna niður tjóninu af Hruninu á þann veg að þeir tekjulægstu báru minnstar byrðar. Fyrir vikið höfum við náð árangri til að draga úr misskiptingu. En við megum ekki gleyma að gengishrunið, hækkandi skattar og afborganir hafa reynt mjög á meðaltekjufólkið. Það er algengur misskilningur að minnkandi skattbyrði auðmanna skapi störf og velmegun. Þvert á móti eru það meðaltekjuhópar sem allt hagkerfið byggir á. Það er mikilvægt að auka fjárhagslegt svigrúm meðaltekjufólks svo fólk geti áfram keypt, fjárfest og borgað skatta. Við verðum líka að tryggja að aukin þekking skili ávinningi í launum og að skattheimta meðaltekjuhópanna sé hófleg.   

Vöxtur okkar hvílir á viðkvæmum grunni. Afgangur af viðskiptum við útlönd frá Hruni hefur ekki byggst á aukningu á útflutningi okkar heldur á minni innflutningi. Þegar hægði á hagkerfinu drógum við úr kaupum á erlendri neysluvöru og við hættum að kaupa erlend tæki og tól í sama mæli og áður. Þegar hagkerfið kemst á fullt skrið má búast við aukningu á innflutningi. Þá skiptir miklu að útflutningur okkar aukist, ef áfram á að vera afgangur af viðskiptum við útlönd. Helstu útflutningsvörur okkar eru sjávarafurðir og ál. Magn þeirra verður ekki aukið svo auðveldlega á einni nóttu. Við veiðum ekki meira en ráðgjöf vísindamanna leyfir og það tekur langan tíma að reisa ný stóriðjuver og erfitt er orðið að finna orku sem hentar til slíkrar stóruppbyggingar. Ferðaþjónustan skilar miklu, en það eru líka takmörk fyrir því hversu hratt sú grein getur vaxið. Því skiptir miklu að við reisum traustari stoðir undir  fjölbreyttari útflutningsgreinar. Fleiri þurfa að geta flutt út. Við getum ekki öll farið að framleiða ál, en við getum flutt út þjónustu og þekkingu. Efnahagslegur stöðugleiki, með lágum vöxtum og stöðugu gengi, er forsenda þess að okkur takist það verkefni.

En stöðugleika er vandasamt að ná, þegar íslenskt efnahagslíf er í viðjum hafta, hik er á erlendri fjárfestingu og lánsfé verður landinu og atvinnulífi dýrt og torsótt um mörg ókomin ár. Þá skiptir mestu að reisa sjálfbæra umgjörð um íslenskt efnahagslíf. Við erum ung þjóð og munum þurfa á erlendu fé að halda um ókomna tíð. Við höfum bitra reynslu af því að byggja uppbyggingu á erlendu lánsfé. Því skiptir mestu að hafa regluverk erlendra fjárfestinga einfalt og skýrt, til að laða að ný fyrirtæki með ný og verðmæt störf. Við verðum líka að búa okkur undir að nýta betur landkosti og hæfileika okkar sjálfra, auka á nýsköpun í hverri grein og fjölga þannig tækifærum til verðmætasköpunar.

Í þessu samhengi er mikilvægt að horfa til þess hvernig grannar okkar, Norðmenn og Finnar, tóku á veikleikum í efnahagsþróun sinni eftir kreppuna í upphafi tíunda áratugarins. Norðmenn reistu skynsamlega umgjörð um nýtingu náttúruauðlinda sinna og veittu einkafyrirtækjum aðkomu að þeirri nýtingu undir opinberu forræði og þannig að arður af nýtingu félli til samfélagsins. Ávinningurinn er ekki síst sá að draga úr áhættu ríkisins af atvinnurekstri og nýta betur það fé sem er bundið í opinberu eignarhaldi en nýtist að óbreyttu illa til verðmætasköpunar. Við þurfum líka að nýta okkur betur afl okkar ágætu lífeyrissjóða og finna þeim fjárfestingartækifæri í arðsamri uppbyggingu innviða. Af hverju á ríkið að flytja eigið fé frá heilbrigðiskerfinu til að byggja flugstöðvar eða skuldsetja almenning til að byggja rafmagnslínur til einkafyrirtækja? Af hverju geta ekki lífeyrissjóðir landsmanna fengið þessi verkefni?

Finnar nýttu sér aðgang að evrópskum mörkuðum til að byggja upp nýja útflutningsatvinnuvegi, þar sem höfuðáhersla var lögð á sköpunarkraft og þekkingu. Við höfum fjárfest í þekkingu ungs atvinnulauss fólks og þannig forðast stærstu mistök Finna, sem misstu heila kynslóð af vinnumarkaði. En ungt fólk, með þekkingu og burði, sem vill hasla sér völl í skapandi greinum og tæknigreinum þarf pláss. Lítil skapandi fyrirtæki þurfa ekki skjall og innblásnar lofræður, heldur pláss til að vaxa og stækka. Ríkið getur stutt við slíka þróun með með því að haga innkaupastefnu sinni þannig að upplýsingatækni, hönnun og ýmis stoðþjónusta sé aðkeypt í vaxandi mæli. Af hverju rekur ríkið fjölmörg mötuneyti í miðbænum, mitt í þyrpingu helstu matsölustaða landsins sem glíma við þann stærsta vanda að lifa af vetrarmánuðina? Öflugar útflutningsgreinar verða ekki til nema við styðjum við þær hér heimafyrir og gefum þeim tækifæri til að verða til. Og þær þurfa markaðsaðgang og heilbrigt samkeppnisumhverfi. Þannig eigum við ónýtt gríðarleg sóknarfæri í landbúnaði, sem aldrei verða að veruleika nema við fáum hindrunarlausan markaðsaðgang að Evrópumarkaði og ögrandi samkeppni á heimamarkaði.

Á sóknarstefnu af þessum toga hangir margt. Fyrirsjáanlegt er að vaxandi útgjaldaþrýstingur verður á næstu áratugum, eftir því sem þjóðin eldist, enda enn ekki búið að koma öllum lífeyrisskuldbindingum ríkisins í það horf að við eigum fyrir þeim. Við þurfum að létta á þeim þrýstingi. Ef við náum að að sýna afgang af rekstri ríkisins um mörg ókomin ár dafnar atvinnulíf í landinu, vaxtastig lækkar og dregur úr skattbyrði. Við drögum úr útflæðisáhættu fjár frá landinu, sem er nauðsynleg forsenda hvort heldur afnáms gjaldeyrishafta eða farsællar upptöku sameiginlegs gjaldmiðils. Erlend fjárfesting færir okkur nýja þekkingu og styður við þessa heildarmynd. Við drögum úr erlendri lánsfjárþörf og þar með vaxtagreiðslum úr landi. Aukinn kraftur í fjölbreyttari útflutningsstarfsemi fjölgar þeim stoðum sem hagkerfið hvílir á. Við þurfum að koma íslensku efnahagslífi aftur í samband við hið alþjóðlega efnahagsumhverfi og nýta aðgang að mikilvægum mörkuðum til að fjölga tækifærum. 

12. 11 2012

 

„When times are tough and people are frustrated and angry and hurting and uncertain, the politics of constant conflict may be good. But what is good politics does not necessarily work in the real world. What works in the real world is co-operation.“

(Bill Clinton, 5. september 2012)

Ísland stendur á tímamótum. Að baki er erfið glíma við Hrunið - fall fjármálakerfis, hrun gjaldmiðils,  ríkissjóðshalla og fjöldaatvinnuleysi. Framtíðin er óviss. Árangur í fortíð er til lítils ef hann nýtist ekki til að vísa leiðina fram á við.

Ísland verður að festa í sessi efnahagslegan árangur sinn við skilyrði sem verða áfram mjög erfið og einkennast af mikilli skuldsetningu, erfiðum lánskjörum og gjaldeyrishöftum.  Við þurfum að skapa meiri verðmæti. Við höfum dregist verulega aftur úr nágrannaþjóðum í lífskjörum og sú þróun hófst löngu fyrir Hrun. Okkur skortir fleiri arðbær störf og þau verða ekki til nema með fjárfestingu, efnahagslegum stöðugleika og lágum vöxtum. Slík störf verða ekki til í haftasamfélagi. Og velsæld verður ekki byggð á lánum sem verða torfengnari og dýrari en fyrr.

Hvert sem horft er umhverfis okkur er ríkjandi meiri óvissa en verið hefur í meira en mannsaldur. Ísland verður að greina þær aðstæður af raunsæi og marka sér raunverulega stefnu í efnahags- og utanríkismálum á þeim grunni, því mælskubrögð, sniðugheit eða heimabrúkspólitík mun ekki duga til neins sem máli skiptir fyrir Ísland. 

Verkefnið er skýrt. Við verðum að fara að tala saman og tala hvert við annað. Við erum ekki samsafn af misvondu fólki: Hrunverjum, sægreifum, útrásarvíkingum, lopatreflum og afturhaldskommatittum – svo einungis séu tilfærðir fáeinir af merkmiðum síðustu missera – heldur fólk sem þarf að lifa saman í þessu landi og þarf að ræða sig til niðurstöðu um álitamál. Stjórnmálahreyfing jafnaðarfólks verður að vera í fararbroddi nýrra stjórnarhátta og ber höfuðábyrgð á því að leiða ólík öfl að sameiginlegri niðurstöðu.

Ísland stendur á krossgötum og það stendur þar fast. Þrátt fyrir að verkefnin séu knýjandi virðast íslensk stjórnmál einkennast af getuleysi til að þroska sýn um leiðina fram á við. Stóryrði, gálgahúmor og einsýni eru ráðandi í opinberri umræðu, þegar þörf er á raunsæi, fordómaleysi og samræðu. Við upplifum vonbrigði yfir stöðunni  en megnum við ekki að breyta henni? Stendur valið í stjórnmálum bara á milli brandara Davíðs og brandara Bjartrar framtíðar?

Til að breyta og velja nýja leið þurfum við fyrst að skilja hvar við erum. Við stöndum öll frammi fyrir sömu spurningum, sem stjórnmálin virðast hins vegar ekki geta tekist á við af alvöru.

Hvernig náðist efnahagslegur árangur og hvað einkenndi hann? Hvernig tryggjum við árangurinn í sessi og leggjum grunn að frekari efnahagsbata í óvissu umhverfi hafta og versnandi lánskjara? Hver er ávinningur okkar af þátttöku í evrópsku viðskiptaumhverfi og hvernig tryggjum við best að við njótum hans áfram? Getum við nokkurn tíma afnumið höft og haldið samt ávinningnum sem við fengum með EES? Og ef okkur tekst það, hvernig getum við þá lifað við EES og frjálsar fjármagnshreyfingar með sjálfstæðan gjaldmiðil? Getur evran veitt okkur betri stöðu að þessu leyti? Það sem hér fer á eftir er framlag mitt til svara við þessum spurningum.

[Ég skrifaði grein undir þessu heiti í Herðubreið, sem birtist í októbermánuði. Greinin er hins vegar svo löng að vefurinn ræður ekki við hana í fullri lengd. Hún birtist því hér í fjórum hlutum.]

 

10. 11 2012

Nú er kosningu lokið í flokksvalinu í Suðvesturkjördæmi. Ég þakka ykkur öllum stuðninginn af heilum hug.

Strax eftir helgi heldur áfram kosningabarátta vegna framboðs míns til formanns Samfylkingarinnar. Ég hlakka til að fara um landið á næstu vikum og eiga samtal við fólk.

Ég bið um umboð til að breyta. Valdið er ykkar.

Árni Páll Árnason.

10. 11 2012

Munum að kjósa í flokksvalinu í Suðvesturkjördæmi. Opið er til kl. 17 á samfylkingin.is á netinu og á kjörstöðum í kjördæminu: Strandgötu 43 í Hafnarfirði; Hamraborg 11, 3 hæð, í Kópavogi; á 2. hæð í Hlégarði í Mosfellsbæ og í hliðarsal bókasafnsins á 2. hæð á Eiðistorgi (fyrir ofan Hagkaup) á Seltjarnarnesi.

Kjósum snemma!

09. 11 2012
Ef ég væri í Samfylkingunni í Kraganum þá myndi ég vera afskaplega ánægður með að geta valið úr jafn flottum einstaklingum til forustu og Árna Pál og Katrínu. Ég hef verið kunnugur Árna lengi, leiðir okkar lágu fyrst saman í æskulýðsfylkingunni.
 
Á þeim stutta tíma sem Árni Páll var félagsmálaráðherra þá varð ég vitni af vinnubrögðum ráðherra sem mér finnst vera til mikillar eftirbreytni. Hann kallaði saman breiðan hóp fólks til skrafs og ráðgerða um þau málefni sem hann sem ráðherra var með til úrlausnar. Þar hlustað hann á skoðanir og viðhorf annarra og mældi við sín eigin viðhorf og skoðanir. Þetta er samráð, þar sem kallað er eftir viðhorfum áður en málin eru orðin fullmótuð. Ég hef ekki orðið vitni af sambærilegum vinnubrögðum frá öðrum ráðherrum.
 
Árni Páll stendur traustum fótum í klassískri jafnaðarstefnu og hefur sem slíkur nægan kjark til að bjóða til umræðu þeim sem hafa ólíkar skoðanir en hann kann að hafa. Fyrir mér er Árni Páll einn af mjög fáum stjórnmálamönnum sem eru líklegir til að geta náð okkur út úr þeirri ömurlegu niðurrifs umræðu- og stjórnmálahefð sem lamar allt stjórnmállíf á Íslandi í dag, til mikils skaða fyrir land og þjóð. Ég myndi semsagt kjósa Árna Pál Árnason til forustu í Kraganum ef ég væri í Samfylkingunni þar. 
 
Kristinn Halldór Einarsson
09. 11 2012

Með Árna Pál í forystu Samfylkingarinnar í Suðvesturkjördæmi í kosningunum árið 2009 varð Samfylkingin stærsti flokkur kjördæmisins. Árni Páll hefur því verið fyrsti þingmaður kjördæmisins.

Í þeim afar mikilvægu verkefnum sem framundan eru, tel ég Árna Pál vera best til þess fallinn að leiða flokkinn í kjördæminu. Samfylkingin á að hafa pólitíska breidd og rými fyrir ólík sjónarmið. Árni Páll er sá forystumaður sem ég treysti til þess að fá enn fleiri til fylgis við jafnaðarstefnuna.

Árni Páll hefur sýnt það að hann er kjarkmikill stjórnmálamaður og hann hefur skýra sýn á þau viðfangsefni sem framundan eru.

Næstkomandi laugardag er valið á framboðslista Samfylkingarinnar í Suðvesturkjördæmi. Ég mun setja Árna Pál í fyrsta sæti. 

Steinþór Einarsson, bæjarfulltrúi í Garðabæ.

09. 11 2012

Í Suðvesturkjördæmi – Kraganum – þurfum við jafnaðarmenn að velja á milli mjög hæfra einstaklinga til að leiða lista okkar í komandi kosningum. Þetta setur mörg okkar örugglega í töluverð vandræði en sýnir um leið styrkleikamerki flokksins.
Það er ljóst að samskipti ríkisstjórnarinnar og atvinnulífsins mættu vera í uppbyggilegri farvegi – en þau samskipti hafa því miður of oft lent í átakafarvegi. Bera báðir aðilar nokkra ábyrgð á stöðu mála enda er sagt að sjaldan valdi einn þá tveir deila. Það er hins vegar lykilatriði að eftir kosningar í vor nái stjórnmálin og atvinnulífið að stilla betur saman strengi sína og vinna saman að þjóðþrifamálum enda hefur allt of mikill tími og orka beggja aðila farið í deilur.
Á undanförnum árum hef ég átt þess kost að kynnast Árna Páli í gegnum vinnu mína fyrir hagsmunasamtök atvinnulífsins. Það sem hefur einkennt samskipti mín við Árna Pál er að við úrlausn mála hefur hann verið óhræddur við að kalla ólíka aðila að borðinu og þannig kynnt sér málin ýtarlega frá öllum hliðum. Þetta er mikill kostur enda skiptir miklu máli í öllum samskiptum að menn séu tilbúnir að hlusta á rök, að niðurstaðan sé ekki fyrir fram gefin. Þegar Árni Páll gegndi stöðu efnahags- og viðskiptaráðherra var hann einnig ötull að halda samskiptaleiðum opnum, en það er að mínu mati lykillinn að úrlausn mála, að menn tali saman í stað þess að hrópa á torgum.
Ég tel að Árni Páll hafi undanfarið nýtt tímann vel og sé reiðubúinn að taka að sér forystuhlutverk í Samfylkingunni og leiða flokkinn í Kraganum. Hann hefur unnið sér traust innan atvinnulífsins og ég tel að hann sé einn af lykilmönnum í því að byggja brýr milli ólíkra viðhorfa – byggja brýr á milli stjórnmálanna og atvinnulífsins. Við þurfum mann með sterka framtíðarsýn. Við þurfum öflugan jafnaðarmann sem skilur að öflugt velferðarkerfi verður eingöngu byggt á öflugu atvinnulífi.

Margrét Kristmannsdóttir.

09. 11 2012

Árni Páll er hreinn og beinn í sínum störfum og hefur sýnt það í verki sem fyrsti þingmaður kjördæmisins að hann er vel til forystu fallinn. Árni Páll hefur beitt sér á mörgum sviðum í stjórnmálum og ekki síst í málum sem snúa að þeim sem minna mega sín í samfélaginu. Verkefnið „Ungt fólk til athafna" varð til í félagsmálaráðherratíð hans, verkefnið var virkt og gott úrræði fyrir ungt fólk í atvinnuleit og gaf fjölda ungmenna nýja von. Barátta hans gegn okurvöxtum smálánafyrirtæka er annað mál sem flestum er kunnugt um. Árni Páll er búinn forystuhæfileikum og sem slíkur er hann verðugur leiðtogi þess góða og öfluga hóps er gefur kost á sér í prófkjöri Samfylkingarinnar 9. - 10. nóvember.

Árni Guðmundsson,
félagsuppeldisfræðingur
Hafnarfirði

07. 11 2012

Samfylkingin er stærsti stjórnmálaflokkur landsins. Hún hefur verið í forystu undanfarin ár í tiltektinni eftir hrunið og á þessum erfiðu tímum hafa jafnaðarmenn sýnt og sannað að það skiptir máli hverjir stjórna. Þrátt fyrir samdrátt í efnahagsmálum og skuldaaukningu ríkissjóðs hefur jafnaðarmönnum tekist að dreifa byrðunum og hlífa þeim sem minnst mega sín í íslensku samfélagi. Nú þegar rofar til skiptir máli að jafnaðarmenn fái áframhaldandi umboð kjósenda til þess að byggja enn frekar upp sterkara samfélag.

Pólitísk breidd

Jafnaðarmannaflokkar hafa leitt uppbyggingu samfélags jafnaðar og réttlætis og á Norðurlöndum hafa þeir verið sterkastir. Jafnaðarmannaflokkar hafa mikla pólitíska breidd og rými fyrir ólík sjónarmið. Þannig vinna systurflokkar okkar á Norðurlöndunum og þannig á Samfylking jafnaðarmanna á Íslandi að vinna. Til þess að kjósendur sýni Samfylkingu jafnaðarmanna það traust að vera leiðandi flokkur í íslenskum stjórnmálum skiptir öflug forysta höfuðmáli.

Hugmyndaríkur og áræðinn

Við treystum Árna Páli Árnasyni best til þess að leiða Samfylkinguna til móts við nýja tíma. Hann er rétti maðurinn núna. Árni Páll talar til breiðs hóps kjósenda, hann er sannur jafnaðarmaður og heiðrar og virðir gildi jafnaðarstefnunnar. Árni Páll er hugmyndaríkur og áræðinn stjórnmálamaður, hefur skýra pólitíska sýn og hlustar á raddir fólksins bæði innan flokks og utan.

Eiginleikar forystumanns

Við sem erum í forystu hér í Kópavogi höfum átt góðan bandamann í Árna Páli þessi síðustu misseri bæði í meðbyr og mótbyr. Hann er duglegur að hitta félagsmenn á reglulegum fundum okkar og í ófá skipti hefur hann talað í okkur kjark þegar á brattann sækir. Árni Páll hefur þá eiginleika sem þarf til að prýða sterkan forystumann, að tala til félaga sinna og blása til sóknar af eldmóði þess sem talar fyrir góðum málstað.

1. þingmaður SV-kjördæmis

Árni Páll hefur verið í forystu í einu sterkasta vígi Samfylkingarinnar allt síðastliðið kjörtímabil. Hann leiddi jafnaðarmenn þegar þeir í fyrsta skipti í sögunni unnu 1. þingmann kjördæmisins. Árni Páll hefur tekist á við þau verkefni sem honum hafa verið falin af auðmýkt og þeirri elju og dugnaði sem einkennir hann. Hann fer óhræddur nýjar leiðir og stendur við erfiðar og umdeildar ákvarðanir án þess að falla í þá gryfju að kaupa sér vinsældir með röngum ákvörðunum. Það þarf nefnilega sterk bein til þess að standa við erfiðar ákvarðanir þótt nauðsynlegar séu. Þau sterku bein hefur Árni Páll.

Árni Páll er maðurinn

Um næstu helgi verður framvarðasveit Samfylkingarinnar í Suðvesturkjördæmi skipuð fyrir kosningarnar sem fram undan eru í vor. Kosningar þar sem þjóðin fær að velja á milli einangraðs eða opins samfélags. Heildarhagsmuna eða sérhagsmuna. Jafnaðar eða ójafnaðar. Árni Páll sem oddviti Suðvesturkjördæmis og formaður Samfylkingarinnar er maðurinn til að leiða flokkinn til sigurs í þeim kosningum.

Guðríður Arnardóttir, Hafsteinn Karlsson og Pétur Ólafsson, bæjarfulltrúar Samfylkingarinnar í Kópavogi.
 

06. 11 2012

Það skemmtilegasta í pólitík eru samræðurnar sem maður á við fólk, á kosningaskrifstofunni, fundum og á förnum vegi. En maður hittir aldrei alla. Um daginn hitti ég gamlan kunningja, Símon Birgisson sjónvarpsmann og Hafnfirðing, yfir kaffibolla og við töluðum um stöðuna og pólitíkina. „Ég er alveg sannfærður Árni, en vandamálið er að við erum bara tveir einir hérna á kaffihúsinu!" sagði Símon. Upp úr því kviknaði sú hugmynd að taka spjall okkar upp og setja á internetið. Hér er afraksturinn og ef viðtökur verða góðar er aldrei að vita nema framhald verði á.

http://www.youtube.com/watch?v=i6rnnDL2qHo 

06. 11 2012

Samfylkingin er stærsti stjórnmálaflokkur á Íslandi. Hún hefur verið í ríkisstjórn í á hálft sjötta ár. Á þeim tíma hefur allt gerst. Allt sem var óhugsandi – og á ég þar bæði við hrunið og uppbygginguna í kjölfar þess. Þessi tími hefur reynt mjög á og það standa opin sár í hreyfingu jafnaðarmanna. En þessi tími hefur líka kennt okkur að jafnaðarstefnan er eina færa leiðin út úr ógöngum og til framtíðar í þessu landi, þar sem virðing fyrir fólki og náttúrunni, sem við byggjum líf okkar á, er sett í öndvegi stjórnmálanna.

Árni Páll Árnason var kjörinn oddviti Samfylkingarinnar í Suðvesturkjördæmi 2009, vann því næst sæti fyrsta þingmanns kjördæmisins af Sjálfstæðisflokknum í fyrsta sinn í sögunni og hefur í brátt 4 ár gegnt hlutverki leiðtoga okkar í kjördæminu með sóma. Næsta laugardag, þann 10. nóvember, veljum við aftur forystusveit og þá mun ég styðja Árna Pál til áframhaldandi forystu og setja hann í fyrsta sæti. Samstarfið við hann á erfiðustu pólitísku árum okkar allra er ástæða þess að ég kýs að stíga fram honum til stuðnings. Íslensk stjórnmál þurfa manneskju með hans eiginleika núna – hugrekki, yfirsýn og hæfni til að fá hluti til að gerast í heiðarlegri samvinnu við fólk óháð flokki og stöðu. 

Árni Páll er óhræddur við að nálgast erfiðustu spurningar samtímans frá nýjum sjónarhornum. Allir hafa tekið eftir því í greinaskrifum hans og á fundum með flokksfólki. Hann er tilbúinn að skoða alla hluti upp á nýtt ef aðstæður krefjast þess þó það knýi á að skipta um skoðun. Alltof margir stjórnmálamenn sitja alltaf fastir þar sem þeir komust kringum tvítugt og verða með aldrinum kreddufullir einsýnismenn. Það verður aldrei sagt um Árna Pál. Upprunninn úr Alþýðubandalaginu hefur hann smám saman færst til frjálslyndis og femínisma sem í mínum huga eru aðal Samfylkingarinnar. 

Sem félagsmálaráðherra var Árna Páli falið að draga vagninn í erfiðustu verkefnum ríkisstjórnar Jóhönnu Sigurðardóttur. Og árangurinn talar sínu máli: greiðsluaðlögun, umboðsmaður skuldara og beina brautin fyrir lítil og meðalstór fyrirtæki litu dagsins ljós. Eða eru allir búnir að gleyma hinni mannfjandsamlegu gjaldþrotalöggjöf sem Íslendingar bjuggu við fyrir hrun? Hér verða ekki rifjaðar upp vendingarnar á stjórnarheimilinu í kjölfar fyrsta gengislánadómsins í ársbyrjun 2010 en minnt á að í kjölfar annars dómsins og lagasetningar í lok sama árs lækkuðu gengistryggðar skuldir almennings um 150 milljarða króna á 90 dögum. Lögin flýttu uppgjörum lána, gáfu mörgum rétt sem ekki hafði verið tryggður og tók ekki rétt af neinum manni. Þetta vill gleymast í umræðunni um gengistryggð húsnæðis- og bílalán landsmanna.

Undir forystu Samfylkingar og Árna Páls í félagsmálaráðuneytinu var velferðarsamfélagið varið í dýpstu kreppu sögunnar, staðið fyrir mikilvægu átaki, „Ungt fólk til athafna", til að forða ungmennum frá böli atvinnuleysis og fundin leið til þess að fjármagna byggingu hjúkrunarheimila fyrir aldraða. Sem efnahags- og viðskiptaráðherra bar Árni Páll ábyrgð á samskiptum ríkisstjórnarinnar við AGS sem lauk með farsælli útskrift á alþjóðlegri ráðstefnu í Hörpu þar sem íslenska leiðin var gerð upp svo eftir hefur verið tekið í alþjóðlegum fjölmiðlum til þessa dags. 

Allir stjórnmálamenn, ekki síst ef þeir sitja á ráðherrastóli, þurfa að taka erfiðar og umdeildar ákvarðanir með almannahagsmuni í fyrirrúmi en ekki sérsniðnar að einstökum þrýstihópum. En þær þarf að taka og svo þarf fólk að þola mótlætið sem því fylgir því að taka þær. Árni Páll hefur fengið sinn skammt af andstreymi á yfirstandandi kjörtímabili, innan og utan ríkisstjórnar. En hann hefur staðið með jafnaðarstefnunni og almannahagsmunum og fyrir það nýtur hann virðingar þvert á flokksraðir og vítt og breitt í atvinnulífi og verkalýðshreyfingu.

Að öðrum ólöstuðum treysti ég Árna Páli best til þess að leiða öfluga Samfylkingu í Suðvesturkjördæmi áfram og til sigurs í alþingiskosningunum í vor.

Þórunn Sveinbjarnardóttir. 

05. 11 2012

Ég tók því afar illa þegar Árni Páll Árnason var settur út úr ríkisstjórn um sl. áramót. Efnahags- og viðskiptaráðuneytinu var þá millilent í sameinuðu atvinnumálaráðuneyti til þess svo að vera staðsett nýverið í fjármálaráðuneyti. Með mannabreytingunni var höggvið í pólitíska stöðu fjölmennasta kjördæmisins og þetta sterkasta vígi jafnaðarmanna – Kraginn – veiklað að óþörfu. Enda kom í ljós samkvæmt Capacent Gallup að fylgi Samfylkingar í kjördæminu hrundi í kjölfarið.

Þessi óskiljanlegi gjörningur reyndist seinna gera okkar oddvita að enn sterkari forystumanni. Árni Páll, sem hefur alltaf verið duglegur að funda með flokksfélögum í kjördæminu og efla sitt tengslanet, lá ekki á liði sínu þegar hagir breyttust. Við hrifumst af krafti hans og reisn. Hann var óþreytandi að segja fólki að maður ætti ekkert í pólitík. Að vera treyst fyrir ráðuneytum hefði verið dýrmæt reynsla. Nú væri hollt að horfa til pólitískra lausna frá öðrum sjónarhóli en innan stjórnarstarfsins. Hann varði félaga sína og umdeildar gjörðir. Talaði af skilningi um vandamálin sem þyrfti að leysa og horfði til framtíðar með nýjum þrótti. Alltaf fórum við bjartsýn og baráttuglöð af fundum hans. Það er stór hópur sem nú fylkir sér um Árna Pál sem oddvita og formannsefni. Sem trúir að hann hafi burði til að leiða land og þjóð inn í nýja framtíð fái Samfylkingin til þess fylgi. Þegar Jóhanna Sigurðardóttir kynnti brotthvarf sitt úr pólitík eftir farsælan stjórnmálaferil í áratugi gaf hún boltann tímanlega til flokksmanna varðandi nýja forystusveit. Nú er tími kominn á kynslóðaskipti.

Góðir kostir

Það er okkar flokksmanna að hugsa pólitík dagsins með framtíðarsýn að leiðarljósi. Eftir þunga tiltektarvinnu í kjölfar efnahagshruns ber Samfylkingunni að boða framtíðarsýn jafnaðarmanna. Hvernig samfélag viljum við Íslendingar sameinast um þegar landið rís á ný eftir erfið ár? Samfylkingin þarf sterkan talsmann núna. Árni Páll hefur hæfileikann til að eiga samtal við fólk. Og hann ber virðingu fyrir skoðunum annarra. Þetta eru mikilvægir kostir stjórnmálamanns. Hann er jákvæður og víðsýnn. Hann talar fyrir opnu samfélagi, heilbrigðu viðskiptalífi og velferð allra. Og hans pólitíska hjarta slær afdráttarlaust vinstra megin við miðju.

Í öllum löndum í kringum okkur þar sem jafnaðarstefnan hefur verið sterkt samfélagsafl og hornsteinn í uppbyggingu velferðarsamfélaga liggja sósíaldemókratískir flokkar á miðjunni og yfir til vinstri. Þannig á það að vera hér líka. Annars verður miðjan auð.
Í minni eigin stjórnmálaþátttöku hafa velferðarmálin átt stærsta sess. Ég hef lært hve mikilvægt er að horfa til nýrra lausna þegar eldri leiðir reynast ekki færar. Ég hef glaðst yfir því sem formaður stjórnar framkvæmdasjóðs aldraðra að nú rísa hjúkrunarheimili hvert af öðru eftir langa bið af því að Árni Páll fór nýjar leiðir með svokallaðri leiguleið á þrengingartímum. Við þurfum formann sem er víðsýnn og leitar nýrra lausna um leið og hann stendur vörð um grundvallargildi jafnaðarmanna. Ég styð Árna Pál sem oddvita í Suðvesturkjördæmi áfram og mun vinna að framboði hans til formanns Samfylkingarinnar. Við þurfum Árna Pál sem formann núna. 

Rannveig Guðmundsdóttir.

03. 11 2012

Við lifum spennandi tíma og tækifærin bíða við hvert fótmál. Við getum breytt stjórnmálunum og leyst úr læðingi þá krafta sem geta dugað okkur til góðs á næstu árum. Við þessar aðstæður er gaman að sækjast eftir umboði til að breyta. 

Baráttan fram að formannskjöri verður löng.

Við hefjum núna lokasprettinn í prófkjörsbaráttunni, en prófkjörið fer fram 9. - 10. nóvember nk. Þar veljum við forystu á lista Samfylkingarinnar í Suðvesturkjördæmi.

Ég vil þess vegna bjóða þér að koma í heimsókn á kosningaskrifstofuna milli 14 og 17 á laugardag, 3. nóvember. Allir eru velkomnir í spjall, vöfflur og kaffi.