Árni Páll Árnason

Grikkir flykkjast í banka og taka út evrur. Voru ekki andstæðingar aðildar hér á landi um daginn að lýsa því yfir að vandi Grikkja væri til vitnis um veika stöðu evrunnar? Ja - ekki eru Grikkir að kaupa íslenskar krónur. Ekkert sýnir betur en þessir atburðir hversu vitlaus þau rök eru að núverandi vandi Grikkja geri evruna að lökum kosti fyrir Íslendinga.

Vandi Grikkja er sjálfskaparvíti, skapað af agaleysi í ríkisútgjöldum og pólitískri spillingu. Vandi Grikkja er ekki vandi evrunnar, en hann hefur auðvitað áhrif á önnur lönd í evrusamstarfinu.

Grískur almenningur óttast augljóslega mest að enda í sömu stöðu og íslenskur almenningur er í: Að vera bundinn við óskiptanlegan og óseljanlegan gjaldmiðil á bak við múra gjaldeyrishafta.

Nokkur umræða hefur á ný spunnist síðustu daga um afstöðu mína til þingsályktunartillögu forsætisráðherra um breytingu ráðuneyta í stjórnarráðinu, sem nú er deilt um á Alþingi. Það er mikilvægt að afstaða mín sé öllum ljós, sem og það á hvaða rökum hún hvílir.

Í stjórnarsáttmála núverandi ríkisstjórnar er kveðið á um að sett skuli á fót efnahagsráðuneyti, til að sameina á einum stað hagstjórnina og yfirstjórn fjármálamarkaða. Ástæðan var sú staðreynd, sem Kaarlo Jännäri benti á í frægri skýrslu, að í aðdraganda hrunsins hafi mönnum yfirsést sú mikla hætta sem stafaði að hagkerfinu vegna útþenslu fjármálamarkaðarins á aðra hlið og agaleysis í hagstjórn á hinni. Sú veila er einnig grunnþáttur í greiningu á því sem aflaga fór í verkstjórn forsætisráðherra samkvæmt dómi meiri hluta Landsdóms, eins og sjá má á síðum 372-373 í dómi Landsdóms yfir Geir H. Haarde.

Ég er þeirrar skoðunar að það sé mikil öfugþróun að endurvekja þau skil á milli ráðuneyta og á milli verksviðs Fjármálaeftirlits annars vegar og Seðlabanka hins vegar, sem sannanlega áttu þátt í þeim skorti á samstillingu sem háði okkur í aðdraganda hrunsins og hef hvergi séð fagleg rök fyrir slíku.
Þvert á móti liggur nú fyrir ný skýrsla um framtíð fjármálamarkaðar á Íslandi (http://www.efnahagsraduneyti.is/media/Acrobat/Framtidarskipan-fjarmalakerfisins.pdf), sem ég hóf undirbúning að í ráðherratíð minni í efnahags- og viðskiptaráðuneytinu. Þessi skýrsla er sannarlega tímamótaverk og sýnir í hnotskurn greiningargetu þess ráðuneytis, þótt það sé sannanlega allt of fámennt.

Í skýrslunni er fjallað vandlega um þann vanda sem við var að glíma fyrir hrun og ítarlega um þau verkefni sem við blasa til úrlausnar. Brýnast þeirra er að efla það sem nefnt er í skýrslunni þriðja svið hagstjórnar og greint er með heildstæðum hætti í 8. kafla. Hingað til höfum við bara horft á ríkisfjármál og peningamál, sem þau tæki sem tiltæk eru til hagstjórnar. Fjármálaráðuneytið ber ábyrgð á ríkisfjármálunum og svo ber Seðlabankinn ábyrgð á peningamálunum og þar með vaxtastiginu. Í skýrslunni eru leidd að því sannfærandi rök að nauðsynlegt sé til viðbótar að regla með skipulegum hætti ýmsar áhættur sem geti leitt til fjármálakreppu. Þar má nefna hámarksveðhlutföll, hámark á hlutfall skulda af tekjum jafnt fyrirtækja og einstaklinga, hámark á aukningu einstakra lánveitinga, kröfur um aukna bindiskyldu, lausafjár- eða eiginfjárkröfur eða kröfur um varúðarsjóði og takmarkanir á misvægi gjaldmiðla með innlendum lánveitingum í erlendum gjaldmiðli eða mismun á tímalengd eigna og skulda.

Allt eru þetta úrræði sem einungis verður beitt í náinni samvinnu Seðlabanka og Fjármálaeftirlits og með aðkomu hins pólitíska valds. Þá er eftir að útfæra slík úrræði til samræmis við túlkun Landsdóms á 17. gr. stjórnarskrár og skrifa inn í slíkt samspil sjálfstæðra eftirlitsstofnana hvernig heimildar ríkisstjórnar til beitingar úrræðanna verði aflað.

Allir eru í orði kveðnu sammála um að agi í hagstjórn sé nauðsynleg forsenda efnahagslegs stöðugleika. Það er sannarlega rétt – agalaus hagstjórn kemur okkur jafnt í koll með sjálfstæðan gjaldmiðil eða með evru. Við höfum hins vegar aldrei varið orku í að byggja upp þessa hagstjórn eða sett hana í öndvegi annara markmiða. Forsætisráðuneytið sinnti henni aldrei með fullnægjandi hætti á fyrri tíð og efnahagsráðuneytið hefur ekki fengið fjárheimildir til að byggja upp sína getu að þessu leyti. Þess vegna hefur markmiðið um samstillta hagstjórn aldrei náðst – og næst ekki enn.

Nú hafa þrír sérfræðingar, með Jännäri í broddi fylkingar, tekið að sér að veita okkur ráð um umgjörð fjármálamarkaðar og fyrirkomulag þriðja sviðs hagstjórnar. Efnahagsráðherra Samfylkingarinnar kallaði þá til verka í lok síðasta árs og núverandi efnahagsráðherra hefur veitt skýrt fyrirheit um að leggja fram í haust á grundvelli tillagna þeirra frumvörp um rammalöggjöf um fjármálamarkað og um ábyrgðarsvið Seðlabanka og Fjármálaeftirlits.

Mér finnst einfaldlega að forgangsverkefni okkar eigi að vera að byggja upp getu okkar til að sinna hagstjórn með sama hætti gert er í næstu nágrannalöndum og mæta þeim séríslensku þörfum sem greina má í kjölfar hrunsins. Stærsta skylda stjórnvalda í kjölfar hruns er að byggja trúverðuga umgjörð um agaða hagstjórn og fjármálalegan stöðugleika og skapa um hana eins víðtæka sátt og kostur er.
 

Verð óendanlega dapur þegar ég sé orðaskak dagsins um Icesave.

Það er ekkert athugavert við að framkvæmdastjórn ESB láti dómsmál um Icesave til sín taka – það er réttur hennar og málið varðar túlkun tilskipunar sem getur haft víðtæk áhrif fyrir innri markaðinn sem slíkan. Enginn maður með réttu ráði getur hafa búist við því að framkvæmdastjórnin tæki ekki til meðalgöngu í málinu, í einu eða öðru formi. Hún hefur undanfarin ár glímt við að láta innstæðutryggingakerfið í Evrópu virka á miklum umrótstímum. Tilskipunin er til endurmats og það hefur reynst framkvæmdastjórninni þrautin þyngri að sannfæra Evrópuþingið um að ný drög séu fullnægjandi. Þar er enda ekki tekið á ýmsum agnúum – meðal annars þeim hvað gera skuli ef allir bankar í litlu landi fara á hausinn á sama tíma. Það er því ekki þannig að framkvæmdastjórnin muni mæta til leiks með skýr svör og vind í seglum.

Á hinn kantinn gjósa nú upp raddir sjálfsásakana um að þjóðin hafi haft rangt fyrir sér þegar síðasta Icesave-samningi var hafnað og að við blasi kostnaður upp á hundruð milljarða að loknu dómsmáli. Það er mjög ofmælt.

Ég studdi Icesave III, en það voru góð efnisleg rök fyrir að leita dómsniðurstöðu um greiðsluskylduna. Nú þegar liggur fyrir að kostnaður vegna Icesave III væri mun hærri en útreikningar samninganefndarinnar fyrir réttu ári gerðu ráð fyrir. Ástæðan er annars vegar tafir á fyrstu útgreiðslu frá því sem þá var spáð og hin sú að slitastjórnin hagar útgreiðslu með þeim hætti að ekki hefði myndast gengishagnaður hjá íslenska innstæðutryggingasjóðnum sem vegið getur upp á móti kostnaði af vaxtagreiðslum, eins og samninganefndin gekk út frá. Það er því mjög hæpið og algerlega órökstutt að halda því fram að dómstólaleiðin feli í sér að augljóst sé og óhjákvæmilegt að einhver kostnaður falli á Íslendinga umfram það sem verið hefði með samningsniðurstöðu.

 .      Það er Ef dómur gengur gegn okkur þurfum við bara að greina hvað í þeim dómi felst. Við verðum aldrei dæmd til greiðslu einhverra vaxta, heldur verður dómurinn í versta falli áfellisdómur um að við hefðum átt að haga okkur með einhverjum öðrum hætti. Hvort slíkur dómur hafi í för með sér einhverja bótaskyldu er allt annað mál og ómögulegt um það að spá. Þeir sem þá vilja gera bótakröfu þurfa þá líka að sanna tjón sitt.

Krafa íslenskra stjórnvalda allt frá hausti 2008 var sú að við fengjum rétt til að leggja Icesave-málið fyrir dóm. Það fæst nú. Ég lagði í fyrra í samtölum við tugi erlendra kollega mikla áherslu á að sækjast eftir stuðningi annarra Evrópuríkja við málstað okkar fyrir dómstólnum. Vonandi hefur því verið haldið áfram af þeim sem nú bera ábyrgð á málarekstrinum. Það þýðir þá heldur ekkert að kvarta yfir því að aðrir aðilar eins og Bretar og Hollendingar – eða framkvæmdastjórnin – láti málið til sín taka frá hinni hliðinni. Það er bara gangur lífsins ef mál fer á annað borð fyrir dóm í fjölþjóðlegu réttarkerfi, eins og EES-kerfið er.

Eins og ég nefndi í þingræðu þegar stefnan lá fyrir, var okkur ómögulegt að tryggja aðgang að innstæðum breskra og hollenskra innstæðueigenda, þó ekki væri nema vegna þess að ef þær hefðu verið fluttar yfir í nýju bankana og erlendir innstæðueigendur hefðu getað tekið þær út, hefðu nýju bankarnir orðið gjaldþrota á fyrsta degi því að gjaldeyrisvaraforði þjóðarinnar var ekki þannig að hægt væri að standa við útgreiðslu þessara fjármuna. Okkur var þar af leiðandi ómögulegt að haga málum þannig en við gerðum hitt, við tryggðum rétt innstæðueigenda eins og hægt var með neyðarlögunum.

Íslensk stjórnvöld verða þess vegna að halda því skýrt til haga í málsvörninni - og í svari til EFTA-dómstólsins vegna beiðnar framkvæmdastjórnarinnar um meðalgöngu - að þetta mál snúist ekki nema að litlu leyti um fjórfrelsið sem slíkt, heldur um rétt þjóðar til sjálfsvarnar þegar vegið er að stoðum efnahags- og fjármálakerfis hennar. Efast má um heimildir EFTA-dómstólsins til að taka á ágreiningi sem lýtur að aðgerðum sem sannanlega voru nauðsynlegar til bjargar efnahagslífi lands í fordæmalausum þrengingum. Engin Evrópuþjóð myndi fallast á það athugasemdalaust að dómstóll gæti dæmt af henni rétt til aðgerða til að verja efnahagslegt sjálfstæði hennar. Það eigum við ekki heldur að gera.

Það er óhætt að segja að fróðlegt hefur verið að fylgjast með vitnaleiðslum fyrir Landsdómi í þessari viku og margar hugsanir vaknað. Nokkur atriði þykja mér eftirtektarverðust:

Landsdómur er ekki sögulegt uppgjör

Margir hafa lýst óánægju með hverjir séu kallaðir sem vitni og hvernig er spurt. Vandinn við þær athugasemdir er að þá er gengið út frá þeirri ranghugmynd að Landsdómur sé sögulegt uppgjör við Hrunið. Þvert á móti er Landsdómur dómstóll sem fjallar um refsiverða háttsemi eða athafnaleysi eins manns í 9 mánuði á árinu 2008. Annað kemur Landsdómi ekki við og ekki hægt að ætlast til þess að saksóknari eða verjandi spyrji spurninga til að fullnægja fróðleiksþorsta okkar allra, ef þeir sjá sér ekki akk í spurningunum til að undirbyggja kröfugerð um sekt eða sýknu hins ákærða.

Flutningur á Icesave í dótturfélag var aldrei mögulegur

Undanfarin misseri höfum við þrasað mikið um Icesave og þá ábyrgð sem féll á Tryggingasjóð innstæðueigenda vegna þess að sjóðurinn var ábyrgur fyrir öllum innstæðum í bönkunum, jafnt innlendum sem erlendum. Mér finnst hafa komið afskaplega skýrt fram í skýrslutöku að það var aldrei raunverulegur kostur að koma þessum innstæðum í dótturfélag. Fyrir það fyrsta var til þeirra stofnað til að fjármagna móðurfélagið sjálft, en ekki til að auka umsvif Landsbankans almennt séð á erlendri grund. Grundvallarhugmyndin var því alltaf að innstæður í Icesave yrðu nýttar til að fjármagna Landsbankann sjálfan. Það var sú hugmynd sem var valin viðskiptahugmynd ársins 2007 og það var sú hugmynd sem allir greiningaraðilar töldu sýna sérstaka hugmyndaauðgi og útsjónarsemi bankastjórnendanna til að komast hjá þeim vanda sem erfiðari aðgangur að fjármagni var að valda þeim.  Í annan stað eru lánasamningar til banka almennt með framsalsbanni á eignum (e.: „negative pledge“) sem meina lántaka að afsala sér eignarhaldi á eignum nema með samþykki lánardrottna. Á árinu 2008 hefur skuldastaða Landsbankans væntanlega verið slík að erfitt hefur verið að finna eignir sem unnt hefði verið að færa í dótturfélag og ekki voru háðar framsalsbanni. Það er væntanlega vegna þessara tveggja lykilþátta sem vitni efast um að það hafi verið raunhæfur möguleiki að flytja Icesave í dótturfélag, eða efast um að Landsbankamönnum hafi verið full alvara með þeim hugmyndum.

Stjórnvöld gátu illa takmarkað stærð bankakerfis með valdboði

Seðlabanki og Fjármálaeftirlit höfðu ákveðnar heimildir til að vinda ofan af stærð bankakerfisins, en það hefði þurft lengri tíma en árið 2008 til þess. Ef stjórnvöld hefðu lagt fyrir bankana að draga saman seglin hefðu slík fyrirmæli þurft að styðjast við einhver efnisrök, en þau voru fá tiltæk á árinu 2008, þegar allir greiningaraðilar greindu bankana sterka. Hvernig áttu stjórnvöld að rökstyðja uppskiptingu bankanna við slíkar aðstæður? Stjórnvöld beittu fortölum í tilviki kauphugmynda Kaupþings á NIBC og áfram í samtölum við bankana. Aðstæður til að selja eignir og hluta af starfsemi voru hins vegar afleitar allt árið 2008 og erfitt að koma eignum í verð.

Hlutfallsvandinn er tvíeggjaður

Af vitnaleiðslum nú virðist sem menn líti svo á að einungis hafi verið hægt að leysa hann með því að minnka bankakerfið. Það er rangt. Það var líka hægt að stækka umhverfið sem bankarnir störfuðu í. Við vorum mörg sem töldum stöðuna víðsjárverða allt frá árinu 2006 – ég skrifaði um það greinar og hélt ræður um að krónan væri of veikur gjaldmiðill til að standa undir svo stóru og stækkandi bankakerfi (sjá t.d. http://www.arnipall.is/dagbok/fortidarstefna_baldurs_og_konna/). Það var hægt að leysa hlutfallsvandann með þeirri lausn sem Samfylkingin bauð upp á: Að stækka umhverfi fjármálakerfisins með aðild að ESB og upptöku evru. Staða krónunnar var þá – sem nú - sá stóri fíll sem stóð í herberginu. Þær aðgerðir sem eitthvað hefðu létt á kerfinu – yfirlýsing um aðlögun að ESB og upptöku evru – voru óframkvæmanlegar. Tillögur Samfylkingarinnar miðuðu því alltaf í þá átt (sjá t.d. þessa grein sem ég skrifaði í júní 2008 http://www.arnipall.is/greinar/ad_vakna_af_vaerum_blundi/), en við náðum aldrei meirihlutasamstöðu um alvöru skref í átt til aðildar og upptöku evru, sem einhverju hefðu breytt. Það er svo umhugsunarefni að íslensk stjórnmál eru enn ófær um að takast á við spurninguna um þátttöku Íslands í stærra gjaldmiðilssvæði. Á meðan svo er, sitjum við í viðjum hafta og heimatilbúinna eignabóla og ábyrgðarmenn efnahagsstefnu lýðveldisins tala um kosti krónu þá helsta að hana sé hægt að fella að vild. Er sú afneitun engum að kenna?

Alvöru uppgjörs er þörf

Allir – jafnvel hörðustu talsmenn þess að Landsdómsmál yfir Geir væri alger forsenda uppgjörs við hrunið – hljóta nú að sjá hversu vonlaust þetta form er til að tryggja okkur fullnægjandi uppgjör. Gott dæmi er að ein athyglisverðasta spurning síðustu viku var spurning eins dómara til Hreiðars Más um hvers vegna Kaupþing hafi fallið. Svar hans var fróðlegt: Neyðarlögin felldu Kaupþing. Þessi spurning var sjaldgæf undantekning frá þeirri meginreglu  að spurningar eigi bara að snúa að aðgerðum sem Geir varða og eru innan fyrningarfrests. Hversu margra annara slíkra spurninga var aldrei spurt? Eigum við ekki rétt að fá svör við þeim?

. Alltaf kemur að því. Fæðingarhátíð frelsarans gengur í garð og þá verður eins og slái þögn á allt og hversdagsamstrið og búksorgirnar víkja fyrir hátíðleika og gleði. Við Sigrún sendum ykkur öllum okkar bestu jólakveðjur, með von um að þið njótið hátíðarinnar.. .

Ákvörðun innanríkisráðherra í morgun vekur óhjákvæmilega spurningar um ríkisstjórnarsamstarf Samfylkingar og Vinstri Grænna. VG virðist finnast það sjálfsagt mál að skrifa upp á stjórnarsáttmála og stefnumörkun um mikilvægi erlendrar fjárfestingar, en mæta svo öllum erlendum fjárfestingaráformum með tortryggni og með því að gera einstökum fjárfestum ávallt upp annarleg sjónarmið. Öllu virðist tjaldað til og tilgangurinn helga meðalið: Í fyrra sætti Magma fordæmingu fyrir að hafa stofnað skúffufyrirtæki um fjárfestingu á Íslandi en í dag er höfuðrökstuðningur fyrir synjun innanríkisráðherra sá að félag í eigu Nubo sé ekki skráð á Evrópska efnahagssvæðinu. Skilaboðin til erlendra fjárfesta eru skýr: Öllu verður snúið á haus til að verjast erlendri fjárfestingu.

Í minnisblaði sem ég sendi innanríkisráðherra var ítarlega rakið hversu mikilvæg erlend fjárfesting væri fyrir íslenskt efnahagslíf. Þjóðin er ung og þarf erlent fé. Undanfarna áratugi höfum við byggt alfarið á lánsfé, með hörmulegum afleiðingum. Hrunið hefur kennt okkur að velsæld verður ekki byggð á lánsfé. Þess vegna er erlend fjárfesting nauðsynleg, óháð því hvort Nubo kemur eða fer.

Staða efnahagsmála er sérstaklega viðkvæm nú, þar sem boginn var spenntur til hins ítrasta með gerð kjarasamninga á liðnu vori, þar sem samið var um kjarabætur umfram það sem efnahagslífið stendur nú undir og miklar byrðar lagðar á ríkissjóð. Lélegur gangur í nýfjárfestingu frá gerð þeirra er að valda því að allar líkur eru á að ávinningur af gerð kjarasamninganna verði lítill sem enginn og kauphækkanir brenni upp í verðbólgu að vanda. Einstök fjárfestingaráform hafa því miður oftar en ekki strandað á ríkinu.

Öll Norðurlöndin glímdu við alvarlega efnahagskreppu á níunda og tíunda áratugnum. Þau brugðust öll við þeim með sama hætti. Höfuðáhersla var lögð á víðtæka pólitíska samstöðu um leiðina fram. Aðalmarkmiðið var lágt og stöðugt verðlag, trygg réttindi launafólks og öflugt efnahagslíf, byggt á miklu athafnafrelsi og erlendri fjárfestingu. Þau hafa uppskorið ríkulega, með efnahagslegum stöðugleika og vaxandi kaupmætti byggðum á raunverulegum ávinningi. Víðtæk samstaða þvert á flokka er að baki helstu aðgerðum á sviði efnahagsmála á hverjum tíma, óháð því hver er við stjórn.

Okkur rekur hraðbyri í öfuga átt. Kjarasamningar kynda undir verðbólgu og einstakir ráðherrar geta stöðvað fjárfestingaráform þótt fyrir þeim sé meirihluti á þingi. Áfram ráða átök og pópúlismi sem lyftir órökstuddum sérskoðunum fram yfir almannahagsmuni. Allir viðurkenna í orði nauðsyn stöðugleika og sjálfsbærs hagvaxtar, en enginn telur sig skuldbundinn til að vinna að því markmiði ofar öðru.  

Ríkisstjórnin var mynduð um efnahagslegan stöðugleika, endurreisn og opið hagkerfi og hlýtur að standa við þau markmið. Ríkisstjórn undir forystu jafnaðarmanna getur ekki elt sérhagsmuni á kostnað almannahagsmuna né borið ábyrgð á skilaboðum til umheimsins um lokun landsins og ómálefnalegar hindranir viðskipta. Raunsæi í efnahagsmálum er skylda okkar allra hvar í flokki sem við stöndum.

Er það virkilega þannig að versta efnahagskreppa í 80 ár dugi ekki til að Íslendingar breyti um takt? Er okkur ómögulegt að sameinast um brýnustu verkefnin á sviði efnahagsmála? Getum við ekki kvatt átakastjórnmál gærdagsins?

Ég hélt erindi á fundi Félags viðskipta og hagfræðinga í hádeginu. Fundarefnið var spurningin „Hvernig hagstjórn þarf Ísland?“. Þegar ég glímdi við þessa spurningu vaknaði strax önnur í huga mér: „Þarf Ísland hagstjórn?“. Ef maður svarar henni játandi þarf næst að svara spurningunni: „Vill Ísland hagstjórn?“.  

Vill Ísland hagstjórn? Viljum við stöðugt verðlag framar öðru? Stöðugt gengi og traustan hagvöxt? Reynslan bendir því miður ekki til þess, þrátt fyrir fögur orð stjórnmálamanna og forsvarsmanna aðila vinnumarkaðar á tyllidögum. Allt of oft höfum við teflt á tæpasta vað, með afdrifaríkum afleiðingum.

Ég vitnaði í máli mínu í Jónas H. Haralz, sem vísaði í Velferðarríki á villigötum til þess að sameiginleg áföll gætu skapað sameiginlega sýn um úrlausn mála og nýjar meginákvarðanir í efnahagsmálum. Hann sagði:

„Til eru þeir tímar að tiltölulega auðvelt er að ná einingu. Þetta eru tímar sterkrar eða almennrar tilfinningar um sameiginlega ógnun eða hættu, hvort sem sú hætta kemur að utan eða innan. Slíkir tímar geta einnig fylgt í spor djúpstæðrar reynslu, sem mönnum hefur fundist ógna sjálfri tilveru samfélagsins. Þessi tilfinning hefur sameiginlega hagsmuni yfir sérhagsmuni. Þetta eru tímar meiri háttar umbóta, þegar unnt er að marka og framkvæma virka og árangursríka stefnu í efnahagsmálum.“ 

Dugar alvarlegasta efnahagsáfall í 80 ár til að við getum náð saman um meginreglur agaðrar hagstjórnar, eða þarf meira til?

Skiljum við nú loks að mikilvægasta verkefnið er að reka ríkissjóð með afgangi og tryggja lága verðbólgu?

Getum við sameinast um leiðina fram á veg?

 - Hugleiðingar í aðdraganda Landsfundar II -

 Fyrsta grein sem ég skrifaði í Þjóðviljann – 28. júlí 1987 – bar þetta heiti. Hún fjallaði um þann flokk sem ég þá var að hefja starf í – Alþýðubandalagið – og hvatti fólk til umhugsunar um hvort það vildi frjálshuga flokk með valddreifða sýn eða flokk kreddufestu og leiðtogaræðis.

Félagshyggjufólk úr öllum áttum svaraði þessari spurningu skýrt með stofnun Samfylkingarinnar. Samfylkingin byggði frá upphafi á valddreifingu og valdeflingu og leiddi saman ólíka hópa, sem allir þráðu nýja sýn. Sumir höfðu unnið innan stjórnmálaflokka sem voru of bundnir af þrasi dagsins í dag, eilífri stöðu- og valdabaráttu og gáfu fólki lítið rúm til að vera það sjálft. Margir þekktu af eigin reynslu hið óbærilega stjórnlyndi og flokksforystu sem var búin að leggja línur og gaf lítið rúm til lýðræðislegrar umræðu. Allir þekktu flokksklíkurnar, sem í krafti þaulsetu höfðu alltaf dagskrárvald og gátu alltaf talað alla í kaf. Flestir þekktu skilgreiningardauðann – hina hugmyndafræðilegu lömun sem leiddi af því að búið var að skilgreina allt til dauðs. Enginn mátti fá nýja hugmynd, því hún fól alltaf í sér eitthvað slæmt. Hún ógnaði ýmist hugmyndafræðilegum hreinleika, viðteknum venjum eða hagsmunum forystunnar.

Samfylkingin þarf á umrótstímum að rifja upp þennan bakgrunn. Hvers vegna mælist Besti flokkurinn með mikið fylgi á landsvísu, þrátt fyrir aðild að óvinsælum ákvörðunum í Reykjavík? Vegna þess að liðsmenn hans hafa – þrátt fyrir allt – sýnst vera ósköp venjulegt fólk sem tekst á við ósköp venjuleg erfið úrlausnarefni af heiðarleika og sanngirni. Þau eru ekki að flytja dogmatískar ræður um hvort þessi eða hin ákvörðunin feli í sér svik við þessa eða hina hugmyndafræðina. Þau eru ágætlega laus við skilgreiningardauðann.

Er það endilega rétt nú að loka Samfylkingunni frekar og múra hana inn á bak við heilög vé flokksbanda? Er rétt að útiloka skráða stuðningsmenn frá aðkomu að ákvörðunum? Við höfum vissulega vonda reynslu af galopnum prófkjörum, en líka ágæta reynslu af prófkjörum þar sem skráðir stuðningsmenn geta tekið þátt. Er rétt að útiloka þann kost? Um síðustu helgi var árangur franskra jafnaðarmanna í prófkosningu metinn í góðri kjörsókn í prófkosningu forsetaframbjóðenda, þar sem öllum sem borguðu eina evru og lýstu stuðningi við flokkinn bauðst að kjósa. Og hvað með breska verkamannaflokkinn, sem ætlar nú að opna val formanns fyrir skráðum stuðningsmönnum? Eru þessir flokkar bara hugsjónalaus leiguþý og handbendi auðmanna?

Stjórnmál eru ekki upphaf og endir lífsins hjá þorra þjóðarinnar. Fólk vill gott og siðað samfélag og vill helst sinna sínu. Það vill gjarnan fá að koma sjónarmiðum sínum á framfæri, en þegar því hentar og á þeim forsendum sem það sjálft kýs. Og það vill oftast ekki vera flokksbundið og hefur fyrir því margar góðar ástæður.

Í fyrsta lagi er það útbreiddur misskilningur að lýðræðislegt umboð aukist með því að flokksstofnanir taki fleiri og fleiri ákvarðanir um alla þætti stefnu flokka. Fólk sem mætir á fundi endurspeglar ekki kjósendahóp Samfylkingarinnar, frekar en flokksmenn annarra flokka endurspegla kjósendahóp þeirra. Fólk vill sinna sínu. Ef fólkið sem mætir á fundi myndi endurspegla kjósendahópinn væri það ekki á fundi, heldur heima hjá sér að tala við börnin sín, lesa eitthvað skemmtilegt eða horfa á sjónvarpið. Þar er jú kjósendahópurinn. Kjósendahópurinn á ekkert síðri rétt en flokksbundið fólk. Hann er frjómagn lýðræðislegrar hreyfingar, ekkert síður en skráðir félagar. Fólk sem mætir á fundi hefur sérstakan áhuga – og jafnvel sérstakar aðstæður – sem gera því kleift eða valda því að það sækir fundi af miklum þrótti. En sú staðreynd gerir það ekki þess umkomið að tala fyrir alla fylgismenn Samfylkingarinnar.

Í annan stað eru sífellt fleiri störf í samfélaginu þess eðlis að flokksaðild fer illa með því að þeim sé gegnt. Þetta eru störf sem byggja á einhvers konar trúnaðarskyldu. Þeir sem þeim gegna geta illa verið bundnir á klafa flokks, vegna trúnaðar við fag sitt eða þau verkefni sem þeim hefur verið trúað fyrir. Er það yfirveguð afstaða Samfylkingarinnar að loka dyrunum gagnvart þessu fólki?

Í þriðja lagi hefur umræða gagnvart flokksbundnu fólki líklega aldrei verið jafn andstyggileg og hatursfull og nú í almennri umræðu hér á Íslandi. Flokksbundið fólk, sem ekkert hefur til saka unnið annað en að sækja um starf og fá það, þarf að sæta alls konar ámælum og áburði.   

Í fjórða lagi eru viðhorf gagnvart stjórnmálaflokkum nú einstaklega neikvæð og látið er sem stjórnmálaflokkar gegni engu jákvæðu, lýðræðislegu hlutverki. Stjórnlagaráð kemst að þeirri niðurstöðu að veikja skuli hlut stjórnmálaflokka og leggur höfuðáherslu á fullt persónukjör stjórnmálamanna, án aðkomu flokka. Á sama tíma lítur systurflokkur okkar í Noregi á eflingu lýðræðislegra stjórnmálaflokka sem brjóstvörn lýðræðis gagnvart villimannslegri árás. Áhrifa þess virðist að engu gæta hér á landi.

Ísland stendur á tímamótum. Gömul valdaöfl eiga í miklum tilvistarvanda og fornir valdaflokkar eru ófærir um að svara þörfum hófsams miðjufólks sem þráir að sjá á Íslandi kraftmikið alþjóðavætt athafnalíf, samhliða félagslegu réttlæti. Við þessar aðstæður væri það ótrúlegt axarskaft af Samfylkingunni að loka sig af og þróast í gamaldags stjórnmálaflokk. Það fer henni ekki og hugmyndir um slíkt virðast til vitnis um djúpstæðan skort á sjálfstrausti. Við ætluðum ekki að búa til svoleiðis flokk. Við ætluðum að losna úr viðjum lítilla og stjórnlyndra flokka og búa til lýðræðislega fjöldahreyfingu.

- Hugleiðingar í aðdraganda Landsfundar I -

Þegar ég fór í framboð 2007 kusum við í Suðvesturkjördæmi okkur kjörorðið „Jöfn og frjáls“. Ungir jafnaðarmenn byggðu sína kosningabaráttu á þessu sama kjörorði – það féll vel í kramið hjá ungu fólki sem vildi frelsi, samhliða félagslegri ábyrgð og jöfnuði. Þetta hugtak átti svo vel við þá stefnu sem við fluttum fram, að okkur þótti einboðið að nota það aftur 2009. Það hafði staðist efnahagshrun og hugmyndalega deiglu.

Samfylkingin var stofnuð til að verða öðruvísi flokkur. Við höfðum mörg reynslu af veru í stjórnlyndum flokkum, þar sem hverri nýrri hugmynd var tekið sem ógn í krafti hugmyndafræðilegs rétttrúnaðar eða rótgróinna hagsmuna og hún túlkuð sem svik við eina hugsjón eða aðra. Samfylkingin átti að vera flokkur venjulegs fólks þar sem við leituðum samstöðu á grundvelli jafnaðarstefnunnar með fordómalausum hætti.

Þróun stjórnmálanna síðustu ár hefur borið okkur nokkuð af þessari leið. Góður maður sagði við mig nýlega að stærsta fórnarlamb hrunsins væri frelsið. Við vantreystum getu okkar til að stjórna samfélaginu með frjálsum athöfnum okkar og fyllumst efasemdum um að valddreifð fyrirbæri eins og frjálsir markaðir geti skilað fullnægjandi árangri. Við köllum í staðinn eftir stjórnvaldsaðgerðum – lögum og reglum, boðum og bönnum.

Innan Samfylkingarinnar hefur margt verið sagt og ekki allt skynsamlegt um hugmyndaarf flokksins og stefnumál hans á fyrsta áratug aldarinnar. Margir virðast fullir sjálfsásakana um glópsku gagnvart peningaöflum og meintar yfirsjónir sem af henni hafi leitt. Ég skil það um sumt en að flestu leyti er ég ósammála því mati. Samfylkingin studdi einkavæðingu bankanna, en gagnrýndi harðlega aðferðina við þá einkavæðingu. Ég hef enn ekkert séð sem styður þá skoðun að einkarekstur fjármálastofnana sé skaðlegur efnahagslegu öryggi, en sala þeirra til vildarvina er það sannarlega. Þar hefur Samfylkingin algerlega hreinan skjöld.

Það er ekki heldur þannig að Samfylkingin hafi talað fyrir einhverri allsherjarauðvaldsvæðingu samfélagsins. Sumir nefna „Blair-isma“ til sögunnar, en skýra ekki hvað við er átt. Samfylkingin lagði áherslu á ábyrga og agaða markaði og varaði við efnahagsstefnu sem leiddi til bóluhagkerfis. Leitað var til fremstu alþjóðlegra sérfræðinga, á borð við John Kay, um leiðsögn í því efni. Skilgreiningar hans á öguðum mörkuðum í almannaþágu eiga jafn vel við í dag og þær áttu við fyrir 8 árum síðan þegar hann kom á Landsfund Samfylkingarinnar. Viðvaranir hans um veikleika óhefts kapítalisma að bandarískri fyrirmynd lutu að því hagkerfi sem við bjuggum við fyrir hrun.

Það var margt sem brást í hruninu. Við reyndum veikleika sjálfstæðrar peningamálastefnu í litlu, alþjóðavæddu hagkerfi. Við henni hafði Samfylkingin varað, ein flokka og boðið upp á valkost. Við sáum hvað gerist þegar fákeppnismarkaðir í taumlausri auðsöfnun fá að ráða. Við því hafði Samfylkingin líka varað og boðið upp á valkost.

Gylfi Þ. sagði réttilega fyrir mörgum áratugum að markaðurinn væri þarfur þjónn en afleitur herra. Sú staðhæfing eldist vel. Markaður er óhjákvæmilegur þáttur frjálslyndrar jafnaðarstefnu og forsenda frelsis í daglegu lífi. Við eigum í grunninn bara tvo kosti til að ná samfélagslegum árangri. Önnur er leið boða, hafta og ófrelsis. Hin er leið verðmætadreifingar um ábyrga og vel reglaða markaði, þar sem hver og einn fær ráðið sínum næturstað. Markaðurinn getur veitt samfélaginu ómetanlegan aga, þar sem lélegar lausnir falla og verða að engu ef enginn vill þær. Frjálst val fólks ræður þróun samfélagsins. Forskriftir í miðstýrðu samfélagi lifa hins vegar hvort sem þær eru skilvirkar eða gagnslausar. Stjórnmálamenn sem þrá að leysa vanda neita að horfast í augu við það þegar lausnin virkar ekki og skammast út í allt og alla – embættismenn, skrifræðið, fjölmiðla eða bara einhvern.

Tillögur Samfylkingarinnar um aukna áherslu á ábyrga markaði og nýtingu þeirra voru í fullu samræmi við þessa hugsun og tóku til allra markaða. Samfylkingin sótti líka í smiðju jafnaðarmanna víða um lönd um hvernig hægt væri að nýta markaði enn víðar en á hefðbundnum viðskiptasviðum. Ný lög um sjúkratryggingar miðuðu að því að tryggja rétta verðlagningu í heilbrigðisþjónustu og að almannahagsmuna yrði gætt í útvistun. Tillögurnar voru sniðnar eftir fyrirmynd frá sænskum sósíaldemókrötum. Togstreitan um það mál á þingi er mjög gott dæmi: Áherslur hægrisins voru að veikja aðhaldið og gefa stjórnvöldum tækifæri til að gera samninga við vildarvini án viðhlítandi kostnaðargreiningar. Það mátti ekki einu sinni standa í lögunum að veita skyldi heilbrigðisþjónustu óháð efnahag. Áherslur vinstrisins voru að forðast með öllum tiltækum ráðum að raunverð þjónustu yrði ljóst og hagsmunir veitenda þjónustunnar réðu en ekki hagsmunir almennings. Þarf Samfylkingin að skammast sín fyrir þessa varðstöðu um almannahag?

Jöfnuður er grundvallarmarkmið jafnaðarmanna. En honum verður ekki heldur náð með valdboði. Ekkert okkar vill minna endurgjald en náunginn við hliðina á okkur fær fyrir sömu vinnu og ekkert okkar vill sama endurgjald og sá sem vinnur við hliðina á okkur og stendur sig til muna verr, mætir seint, fer snemma og vinnur illa. Öll viljum við að sérþekking okkar, hæfni og reynsla endurspeglist í launum. Jöfnuður þarf því alltaf að fara saman við sanngjarnt endurgjald fyrir áhættu og dugnað.

Samfylkingin á ekki að vera stjórnmálaflokkur stjórnlyndis, einsleitni og forskrifta. Valddreifing verður best tryggð með skynsamlegri notkun virkra og öflugra samkeppnismarkaða, án sérréttinda og hafta. Hagsaga Íslands er saga einhæfni í atvinnulífi, fákeppni á öllum helstu mörkuðum og algerrar stjórnar forréttindastétta á aðgangi fólks að peningum og aðstöðu. Það er tími til kominn að skapa samfélag þar sem fólk ræður örlögum sínum sjálft, en þarf ekki að eiga afkomu sína eða velferð undir skömmtunarvaldi stjórnvalda.

Þannig verðum við sannanlega „Jöfn og frjáls“. Ég er strax farinn að hlakka til að heyja kosningabaráttu 2013 undir þessu kjörorði.

Mætti í gær í yfirheyrslu í nýja efnahags- og viðskiptanefnd, sem send var út í beinni útsendingu á vef Alþingis. Hlekkur er hér á upptöku af fundinum http://www.althingi.is/upptokur/horfa_nefnd_asf.php?faerslunr=5360  - þetta er vissulega langt, en ágætlega fróðlegt og meira að segja skemmtilegt á köflum. Helgi Hjörvar hafði skynsamlega háttu á spurningum, þannig að nefndarmenn fengu að spyrja og þráspyrja.

Umræðan fór um víðan völl enda verkefni ráðuneytisins margvísleg og við að vinna að mörgum málum, svo sem stefnumörkun í erlendri fjárfestingu og umbótum í skipulagi fjármálamarkaðar. Skuldirnar fengu líka drjúgan tíma.

Í huga mínum stendur eitt atriði eftir: Þingmenn verða að horfast í augu við það að ráðherrar starfa í umboði þings. Ég get ekki sem ráðherra markað aðra stefnu í afskriftum skulda, en þá sem byggist á lögum sem Alþingi hefur sett. Svigrúm Alþingis til slíkrar lagasetningar takmarkast af stjórnarskrá landsins og túlkun Hæstaréttar á henni. Öll sú umgjörð sem nú er unnið eftir við skuldaúrvinnslu heimila og fyrirtækja hefur verið mörkuð af Alþingi með þverpólitískri samstöðu. Það er nú staðreynd mála.

Í guðsþjónustu við þingsetningu í dag lagði sr. Agnes M. Sigurðardóttir út frá þessari spurningu frelsarans með ágætum hætti.

Á okkur sem þjóð hafa dunið ýmis áföll undanfarin ár. Erfiðast við þau áföll eru ekki áföllin sjálf, heldur viðbrögð okkar við þeim. Við höfum ekki náð samtali og samstöðu um leiðina áfram. Þjóðmálaumræðan einkennist af hringrás upphrópana og stóryrða. Hver dagur er alveg eins og dagurinn í gær.

Upplausnin birtist líka í stöðugum skeytasendingum milli ríkisstjórnar og aðila vinnumarkaðarins, linnulausu málþófi á Alþingi og í orðaskaki ráðherra og forseta lýðveldisins. Allir tala, en enginn hlustar.

Spyrja má hvort okkur standi nú orðið á sama um Ísland? Viljum við ekki lengur verja lýðveldið og stofnanir þess? Erlend stórríki lýstu okkur gjaldþrota vanskilaþjóð árið 2008. Okkur tókst að varna þeim örlögum. Alþingi er grunnstoð ríkisins, en allir virðast uppgefnir á að verja það og starfsfrið þess. Lýðræðisleg þingstörf geta ekki þrifist undir ógnunum og árásum. Við höfum látið slíkt átölulaust frá 2008 og uppskerum nú eins og til var sáð.

Þingsetningin er forn hefð þessarar stofnunar – opin og berskjölduð athöfn. Athyglisvert er að enginn virðist vilja standa vörð um þingsetninguna á forsendum hefðarinnar.  Hvert erum við komin þegar lögreglumenn skipuleggja mótmæli í aðdraganda þingsetningar, dómarar Hæstaréttar mæta ekki til þings í fyrsta sinn frá stofnun réttarins og forsetafrúin snýr baki í þingið og setur einkaleikþátt á svið?

Þversögnin er sú að þrátt fyrir þessa þverbresti og ósamstöðu hefur Ísland reynst sterkara en menn héldu og efnahagsleg staða landsins er betri en hjá flestum þjóðum sem þó hafa glímt við minni vanda. Erlendir viðmælendur efast ekki lengur um getu okkar til að snúa vörn í sókn, en þeir spyrja æ oftar hvort einhverjar líkur séu á að við náum saman um leiðina áfram.

Það eru dæmi um ríki sem hafa festst í vítahring stjórnleysis og upplausnar í kjölfar efnahagsáfalla vegna þess að þau hafa aldrei geta sameinast um leiðina fram á veg. Verður það hlutskipti Íslands?

Hvernig svörum við spurningunni: Viltu verða heill? Viljum við það? Viljum við sættast og græða sár? Viljum við kveðja ofbeldisfulla orðræðu öskurs, málþófs, þrætubóka, ásakana, gagnásakana og útúrsnúninga?

Við getum ekki frestað því mikið lengur að svara þessum grundvallarspurningum.  

Stóð með Össuri á ganginum í flugvélinni á leiðinni vestur um haf. Hann var á leið til í New York á Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna og ég á leið til Washington á ársfund Alþjóðagjaldeyrissjóðsins.

Við vorum að rabba um stöðu mála þegar flugfreyjan gekk framhjá og bauð okkur eyðublöð fyrir innflytjendaeftirlit í Bandaríkjunum. Ég tók hvítt blað, þar sem ég er með vegabréfsáritun. Þegar ég ætlaði að byrja að fylla út eyðublaðið kom í ljós að annar farþegi hafði byrjað á því, en ekki lokið við það.

Í fyrstu línunni var skrifað stórum stöfum: D O R R I T. 

Mikið hefur að undanförnu verið rætt um gjaldeyrishöftin og hvernig við getum komist úr þeirri ömurlegu stöðu að hafa hér gjaldeyrishöft. Kostnaður við þau er mikill og hann vex, eftir því sem þau eru lengur við lýði. Atvinnulíf sem venst höftum verður óhagkvæmt og óarðbært. Samkeppnisgreinar sem byggja á þekkingu og hugviti geta illa vaxið hér á landi í umhverfi gjaldeyrishafta. Því skiptir öllu að koma sem fyrst á þeim aðstæðum að við getum létt af höftum og búið þekkingargreinum vaxtarskilyrði hér á landi, með opnum fjármagnsflutningum, traustari gjaldmiðli og meiri stöðugleika.

En gjaldeyrishöftin skýla okkur líka. Nú þessar vikurnar eru miklar víðsjár á fjármálamörkuðum í Evrópu og margir óttast nýja bankakreppu þar. Við erum óhult fyrir þeirri áhættu, vegna haftanna. Þau eru líka mikilvæg á meðan fjármálakerfið hefur ekki náð að vinna úr afleiðingum hrunsins.

Eftir umræðu um gjaldeyrishöftin í þinginu að undanförnu er það niðurstaða mín að óhjákvæmilegt sé að setja með skýrari hætti fram verkáætlun um þau mál sem taka þarf á til að auðvelda afnám hafta og flýta því. Með því getum við gefið innlendum samkeppnisfyrirtækjum skýrara fyrirheit um einarðan vilja okkar til að afnema höftin. Til að svo megi verða þurfum við hins vegar að sameinast um að fara að tala um það sem máli skiptir – meðal annars hvaða fyrirkomulag við getum haft um gengis- og peningamál eftir höft. Ég er ánægður að hafa fundið fyrir vilja forystumanna allra flokka til að takast þetta verkefni á hendur.

Í þeim anda hef ég gefið yfirlýsingu í þinginu um helstu verkefni og breytingar á frumvarpinu, á eftirfarandi grunni:

1. Tímamörk afnáms gjaldeyrishaftanna verði mun skemmri en nú er gert ráð fyrir. Heimilt verði að viðhalda höftum til 31. desember 2013. Því verði þó haldið opnu að heimild til að viðhalda höftum verði framlengd en þó ekki lengur en brýnasta nauðsyn krefur.
2. Efnahags- og viðskiptaráðherra mun óska eftir tímasettri áætlun frá FME fyrir 1. nóvember 2011 um þær aðgerðir sem ráðast þarf í til að búa fjármálakerfið undir afnám hafta, með úrvinnslu efnahagsreikninga og uppbyggingu innviða. Fyrsta skrefið er lögfesting nýs innstæðutryggingakerfis fyrir lok þessa árs. Samstaða er um greiða þinglega meðferð þess frumvarps. Tímalengd lagaheimildar um afnám hafta verði endurmetin til styttingar í ljósi þessarar áætlunar.
3. Efnahags- og viðskiptaráðherra mun skipa þverpólitíska nefnd sérfræðinga sem meti áfram svigrúm til að flýta afnámsferlinu og veiti stjórnvöldum og Seðlabanka aðhald. Ráðherra mun, fyrir lok október 2012, leggja fyrir Alþingi mat á því hvort áfram sé þörf á að höft verði við lýði til loka árs 2013 eða hvort forsendur séu til styttingar lagaheimildarinnar.
4. Farið verði yfir lagaákvæði um gjaldeyrishöft og kannaðir möguleikar á að einfalda ákvæði laganna og fella út óþarflega íþyngjandi atriði er lúta að heimildum heimila og fyrirtækja. Frumvarp þess efnis verði lagt fyrir Alþingi ekki síðar en 1. nóvember 2011.
5. Efnahags- og viðskiptaráðherra mun leggja fram skýrslu, og frumvarp ef þarf, fyrir Alþingi um nauðsynleg þjóðhagsvarúðartæki til að greiða fyrir afnámi hafta, fyrir lok febrúar 2012.
6. Efnahags- og viðskiptaráðherra mun skipa nefnd fulltrúa allra stjórnmálaflokka til samráðs um mótun gengis- og peningamálastefnu, í samræmi við það fyrirheit um samráð sem gefið var í upphafi árs. Frumvarp til breytinga á einstökum atriðum í lögum um Seðlabanka Íslands verður lagt fram á vorþingi 2012 og Alþingi gefst þá færi til að fjalla um lagagrunn peningamálastefnunnar.
7. Efnahags- og viðskiptaráðherra mun leggja skýrslu fyrir Alþingi um umgjörð fjármálamarkaðarins í nóvember 2011, sem fari til efnislegrar umræðu og afgreiðslu í nefnd. Sérfræðingahópur, með aðkomu erlendra sérfræðinga, mun vinna tillögur að lagabreytingum á grunni skýrslunnar sem lúta að umgjörð fjármálamarkaðar og stjórnskipulagi Seðlabanka og Fjármálaeftirlits. Þær tillögur verða lagðar fram í frumvarpi haustið 2012.

Með þessu móti setjum við stefnuna til framtíðar. Við viljum að Ísland sé í vari gjaldeyrishafta á meðan nauðsynlegt er, en ekki stundinni lengur.   

Kaupsamningur kínversks athafnamanns, Huang Nobu, við hluta eigenda jarðarinnar Grímsstaða á Fjöllum hefur orðið mörgum umfjöllunarefni á undanförnum vikum. Þar vill hann skapa aðstöðu fyrir gesti til að kynnast fásinninu og hinu stórbrotna og hrjúfa landslagi sem staðurinn býður upp á.

Einn angi þessa máls hefur lítið verið ræddur. Hann er sá að með kauptilboðinu hefur myndast vísir að verði á þeim víðernum sem Ísland hefur að geyma. Hingað til hefur verð á bújörðum að mestu endurspeglað afrakstursgetu jarðanna í þágu landbúnaðar. Verð jarða á svæðum í námunda við höfuðborgina hefur þó spennst upp á undanförnum árum vegna áhuga betur stæðra einstaklinga – innlendra og erlendra – á að eiga jarðnæði sér til hugarhægðar og skemmtunar.

Verð á ósnortnum víðernum hefur hins vegar í engu breyst og er lítið sem ekkert. Fyrir vikið hefur verðmæti náttúrunnar – heiða, hrauns og sanda – verið skipulega vanmetið. Vegagerðin hefur litlar áhyggjur þurft að hafa af því að spilla ósnortnu landi undir vegstæði, því verðmæti þess hefur verið lítið þegar komið hefur til eignarnáms. Í mati á umhverfisáhrifum stórframkvæmda hefur verðmæti víðerna, útsýnis og landslagsheilda verið vanmetið, á meðan að efnahagslegur ávinningur af framkvæmd í þágu orkusölu hefur verið augljós og óumdeildur. Fyrir vikið hallar alltaf á náttúruna í mati á því hvort stórframkvæmdir sem kalla á miklar fórnir ósnortinna víðerna séu réttlætanlegar.

Vilji Huang Nobu til að kaupa gagnslítil víðerni háu verði er því sérstakt ánægjuefni fyrir þau okkar sem höfum viljað að menn tækju tillit til mikilvægis auðnanna og víðernanna við mat á arðsemi stórframkvæmda og mun, ef af samningum verður, draga úr ágengni framkvæmdaaðila gagnvart víðernum í framtíðinni.

Og kannski er það eftir öðru að það þyrfti útlending til að hjálpa Íslendingum að meta til sannvirðis víðerni í náttúru Íslands.

Birt í Fréttablaðinu, 16. september 2011.

Jafnaðarmenn, undir forystu Helle Thorning-Schmidt, unnu stjórnarforystu í kosningunum í dag.

Þetta eru mikil tímamót. Jafnaðarmenn hafa átt undir högg að sækja í kosningum víða um lönd á undanförnum árum. Eftir stendur þó að fylgi jafnaðarmanna hefur ekki verið minna í rúm 100 ár og hinir gömlu tímar, þegar flokkurinn gat vænst um 40% fylgis eru gengnir. Þegar öllu er á botninn hvolft er það líka árangurinn sem skiptir máli: Kemst flokkurinn til valda? Svend heitinn Auken vann stærsta kosningasigur í seinni tíma sögu jafnaðarmann um 1990 með 37% fylgi. Ári seinna var honum velt úr formannssessi, því enginn annar flokksleiðtogi treysti honum til samstarfs.  

Kosningabaráttan núna snerist mest um efnahagsmál. Danir standa frammi fyrir minnkandi hagvexti og óttast að tapa störfum til landa þar sem laun eru lægri. Þeir standa mun betur en við, þegar horft er til menntunarstigs þjóðarinnar, en hafa samt þungar áhyggjur af samkeppnishæfni efnahagslífsins. Danir eldast og vinnandi höndum fækkar, á sama tíma og velferðarkerfið er dýrt. Danskir jafnaðarmenn hafa áður sýnt að þeir geta vel tekist á við hagræðingu í velferðarkerfinu og kjósendur virðast treysta þeim betur en borgaralegu flokkunum fyrir húsaga í þeim efnum.

Í mörgum undanförnum kosningum hafa innflytjendamál verið stærsta kosningamálið, en nú var það ekki lykilmál. Fátt sýnir betur þann hæfileika Helle og Henriks Dam Kristensen, talsmanns jafnaðarmanna í málefnum innflytjenda, til að tala inn í þann ótta sem margir Danir bera vissulega í brjósti gagnvart of miklum fjölda útlendinga í landinu. Fyrri forysta jafnaðarmanna varð viðskila við kjósendur sína í þessum málaflokki og tapaði fyrir vikið miklu fylgi til Danska þjóðarflokksins og í kjölfarið stjórnarforystunni.

Það sópaði að Helle þegar ég kynntist henni fyrir næstum tuttugu árum, rétt eins og það gerir enn í dag. Hún er kraftmikil, fyndin og hugmyndarík. Hún er órög og hugrekki hennar mun hjálpa henni í þessu erfiða verkefni.

Meirihlutinn er tæpur og samsettur úr fjórum ólíkum flokkum. Helle mun þurfa að sýna stjórnlist og lítið má út af bregða. Svend Auken lýsti SF einu sinni þannig að það væri jafn erfitt að fá afgerandi svör frá þeim og að negla búðing fastan við vegg. Nú þarf hún að hræra þann búðing og reyna að festa hann við vegginn. Ætli það sé jafn auðvelt og að smala köttum?